آسیب نخاعی در دستگاه ادراری

دو کلیه، که مواد زائد خون را تصفیه می کنند نظیر آب و نمکها.

میز نای ها ، که ادرار تولید شده در کلیه ها را طی حرکات موجی به سمت پایین می فرستند.

مثانه ، به هر کلیه یک میزنای متصل شده که ادرار توسط آنها به داخل مثانه سرازیر و در آن تجمع می یابد.

مجرای خروج ادرار، ادرار از طریق آن به خارج از بدن هدایت می شود.

مثانه به عنوان یک مخزن عمل می کند و می تواند بدون هیچ مشکلی تا ۴۰۰ میلی لیتر ادرار را درون خود نگهداری نماید. وظیفه مثانه جمع کردن ادرار است و زمانی که ادرار به حد لازم جهت تخلیه برسد آن را خارج می نماید.برای کمک به این وظیفه ( تجمع و خروج ادرار ) یک عضله در دهانه مثانه ( اسفنکتر) بطور طبیعی باز و بسته می شود.

معمولا” موقعی که مثانه پر می گردد از طریق طناب نخاعی پیامی به مغز فرستاده میشود، تا فرمان خروج ادرار جمع شده صادر گردد.

وقتی که زمان دفع ادرار نیز فرا برسد، مغز پیامی را از طریق طناب نخاعی به مثانه می فرستد. طی این پیام، عضلات مثانه منقبض و عضله اسفنکتر واقع در قسمت بالائی مجرای خروج ادرار منبسط می شود. در این حالت ادرار از مجرای ادرار سرازیر و بیرون می ریزد در شرایط طبیعی مثانه به خوبی تخلیه می شود.

با بروز آسیب های نخاعی، در پیامهای مذکور اختلال ایجاد می شود، در این شرایط نیاز است اقداماتی جهت ایمنی و تخلیه مناسب مثانه صورت پذیرد. چرا که تخلیه ناقص مثانه منجر به بروز مشکلات قابل ملاحظه ای می شود. موقعیکه دفع ادرار صورت می گیرد، بعد از تخلیه نیز مقداری ادرار در مثانه باقی می ماند ( که به ” ادرار باقیمانده ” معروف است ) و وقتی مقدار آن بیش از ۸۰ mLs میلی لیتر باشد، به احتمال زیاد باعث ایجاد و پیشرفت عفونت می شود. همچنین عفونت می تواند باعث تشکیل سنگ / توده گشته که معالجه عفونت ها در حضور این سنگ ها بی نهایت مشکل است.

اثرات آسیب نخاعی بر عملکرد مثانه

تقریبا” در تمامی انواع آسیب های نخاعی، کنترل کامل مثانه از بین می رود و طی چند روز اولیه مثانه حالت فلجی پیدا می کند. لذا بوسیله یک سوند، ادرار بطور مداوم از مثانه بیرون کشیده می شود. گر چه با از بین رفتن شوک اولیه، ریتم طبیعی مثانه ( توانائی غیر ارادی مثانه برای خروج ادرار ) تدریجا” بر می گردد ولی کنترل اختیاری تخلیه کامل ادرار معمولا” مختل می شود.(بی اختیاری)

در واقع، آنچه مطرح شد بدین معنی است که:

موقعی که آسیب نخاعی بروز کند یک سوند پایدار و مداوم استفاده خواهد شد.

آزمایشات ادرار تا موقعی که ” شوک نخاعی ” از بین برود بطورساعتی انجام خواهد شد. با این عمل از نحوه عملکرد کلیه ها اطمینان حاصل می شود و همچنین مطمئن خواهید گشت که با از بین رفتن شوک مایعات بیش از حد لازم از طریق سرمها ( تزریقات داخل وریدی جهت درمان ) گرفته نخواهد شد.

بعد از اینکه شوک نخاعی از بین رفت، تدریجا” می توان خوردن و آشامیدن را بطور طبیعی آغاز نمود تا یک وضعیت مناسبتری ایجاد شود. در این موقع ادرار تشکیل شده طی هر ۸ ساعت یکبار آزمایش خواهد شد.

مقدار ورود و خروج مایعات به بدن کنترل خواهد شد تا موقعی که تیم پزشکی مطمئن شوند که وضعیت رضایت بخش است.

بعد از ضایعه طناب نخاعی، مثانه بعلت آسیب نخاع به شکل قبلی عمل نخواهد کرد و میزان ضایعه است که ، نحوه عمل مثانه را تعیین خواهد کرد.

عصب مثانه از اعصاب ساکرال ( لگنی )۲و۳و۴ منشعب می شود.

اگر آسیب زیر L1 باشد، مثانه در اجرای فعالیتهای انعکاسی ناتوان شده و انقباضی نخواهد داشت.

اگر آسیب بالای L1 باشد و اعصاب پایین تر سالم باشند، ممکن است مثانه بدلیل انقباضات انعکاسی فشار بالائی داشته باشد ( تونیک / اسپاستیک )

هدف از کنترل عملکرد مثانه، حفاظت کلیه ها از آسیب است. روش انتخاب شده برای کنترل مثانه نیز با توجه به وضعیت شخصی افراد فرق می کند.

انتخاب مناسبترین روش کنترل مثانه به عوامل زیادی بستگی دارد. روش زندگی ، توانائی فیزیکی فرد و وضعیت کارکرد مثانه، همگی روی انتخاب بهترین شیوه کنترل مثانه موثرند.

بمنظور ارزیابی وضعیت دستگاه ادراری، آزمایشاتی وجود دارند که پیشنهاد خواهد شد. این آزمایشات در تشخیص اولیه و به موقع ناهنجاریهائی که می تواند بر روی بهداشت و زندگی فرد تاثیر بگذارند کمک می کنند. برای مثال اگر فشار داخل مثانه به مقدار زیادی بالا برود، این خطر وجود دارد که ادرار نتواند به درون مثانه وارد شود و ممکن است در جهت اشتباه و به سمت بالا بازگشت می کند. بازگشت ادرار عفونی نهایتا” منجر به آسیب کلیه ها خواهد شد. البته این مسئله خیلی شایع است و در گذشته علت عمده مرگ زود هنگام افرادی که ضایعه طناب نخاعی داشته اند بوده است.

منبع: مرکز آسیب نخاعی

دکتر محسن وریانی، متخصص ارولوژی
آدرس: تهران، میدان توحید، ابتدای ستارخان، نبش کوثر یک