شب ادرارى یا ناتوانى در کنترل ادرار (Enuresis)، یکى از اختلالات رایج دوران کودکى است که در بعضى موارد مى تواند مسائل و مشکلات جدى روان شناختى مثل کاهش عزت نفس، احساس شرمسارى، خودکم بینى و پرخاشگرى به دنبال داشته باشد.

براساس تعریف انجمن روان شناسان، زمانى که کودک (۵ سال به بالا) به طور مکرر دو بار در هفته و در مدت سه ماه متوالى، بدون داشتن بیمارى جسمانى خاصى مثل دیابت، صرع، عفونت هاى سیستم ادرارى، نارسایى هاى سیستم عصبى و… رختخواب خود را خیس کند، دچار مشکل شب ادرارى یا ناتوانى در کنترل ادرار است.

میزان شیوع شب ادراری به دلیل تنوع علل و معیارهاى اجتماعى گوناگون قدرى مشکل است، ولى آمارها نشان مى دهند که تقریباً ۸۵ درصد کودکان تا سن پنج سالگى قادرند در طول شب خشک بخوابند و ۱۵ درصد باقى مانده نیز با کمى آموزش و حمایت والدین و مربیان شان مى توانند پاکیزه خوابیدن را بیاموزند. تنها ۲ _ ۱ درصد کودکان هستند که تا سن ۱۵ _ ۱۴ سالگى توانایى کنترل ادرارشان را هنگام خواب هنوز به دست نیاورده اند.

انـــواع شب ادرارى در کـــــودکان

به طور کلى، شب ادرارى هاى کودکان به دو گروه تقسیم مى شوند.
گروه اول، کودکان خردسال زیر پنج سال که هنوز مراحل کنترل ادرار را در طول شب نیاموخته اند. گروه دوم، کودکانى که بعد از سه ماه متوالى که قادر بوده اند شب ها خشک بخوابند، مجدداً دچار ناتوانى در کنترل ادرارشان شده اند.

عـــوامل موثــــر در بــــــروز شب ادرارى

محققان بر این باورند که شب ادراریهاى گروه اول، ناشى از نارسایى و عدم رشد کافى اندامهاى دفع ادرار، عوامل رشد، وراثت و مشکلات هورمونى است و شب ادراریهاى گروه دوم، حاصل مشکلات کلیوى، مثانه، مجارى ادرارى، عفونتهاى گوناگون سیستم دفع ادرار، تنشها، استرسها و فشارهاى روحى – روانى ناشى از تغییرات زندگى کودک است.

تاخیــــــر در رشـــد اندامهــــا
رایج ترین علت ناتوانى کودکان در کنترل ادرار، تاخیر در رشد اندام ها و سیستم اعصاب مرکزى آنهاست که موجب کاهش توانایى آنان بر عمل تخلیه مثانه مى شود. زمانى که مثانه کودک پر مى شود، اندام هاى عصبى دفعى پیام هایى که به مغز مى فرستد، کودک را براى دستشویى رفتن هوشیار مى کنند. چنانچه این بخش از سیستم عصبى کودک دچار ضعف و تاخیر در رشد باشد، پیام عصبى لازم به مغز نمى رسد.

اختــــلالات خــــــواب

بررسى نوارهاى مغزى کودکان شب ادرار نشان مى دهد که نارسایى امواج مغز و افزایش فعالیت آن مى تواند در بعضى موارد مانع از بیدار شدن به موقع کودک براى دستشویى رفتن شود. به عبارت ساده تر، این گروه از کودکان ممکن است خوابى کاملاً طبیعى و آرام داشته باشند، ولى براى بیدار شدن به موقع دچار مشکل مى شوند.

عامـــل وراثت در شب ادراری

تحقیقات نشان مى دهند که تقریباً ۷۵ درصد کودکان مبتلا به شب ادرارى، داراى والدین و یا خواهر و برادرهایى بوده اند که آنها نیز این مشکل را داشته اند. این احتمال در بین کودکان شب ادرار که یکى از والدین شان مبتلا به شب ادرارى بوده است ، به ۵۰ درصد مى رسد و چنانچه سابقه خانوادگى این بیمارى در آنها موجود نباشد، فرزند شان نیز به طور حتم تا ۶ سالگى این مشکل را پشت سر خواهد گذاشت. آزمایش هاى گوناگون نشان داده اند که ژن حامل اختلال شب ادرارى بر روى کروموزم شماره ۱۳ قرار دارد.

مشکـــــلات هـــــورمونى در شب ادراری
تحقیقات نشان مى دهند میزان هورمون کاهش ادرار (ADH)در کودکان شب ادرار به حد طبیعى نیست. میزان ترشح طبیعى این هورمون در کودکان سالم (در طول خواب) موجب کاهش فعالیت کلیه ها و دیرتر پرشدن مثانه (در طول ۱۲ _ ۸ ساعت) مى شود. در حالى که در کودکان شب ادرار، عدم توازن این هورمون موجب بروز شب ادرارى در آنان مى شود.

عفـــــونتهـــاى سیستـــــم دفع ادرار
کودکى که مبتلا به عفونت هاى کلیوى و سیستم دفع ادرار است، بیش از کودکان سالم نیاز به دستشویى رفتن پیدا مى کند. این کودکان هنگام دفع، دچار احساس سوزش، درد و ناراحتى مى شوند و ادرار آنها اغلب کدر و بدبو است. همچنین تب و درد در ناحیه پشت (کلیه ها) از دیگر علائم عفونت هاى ادرارى است.

◄اثردیـــــابت  در شب ادراری
دیابت یا بیمارى قند در کودکان نیز مى تواند عاملى براى شب ادرارى آنان باشد. علائم دیابت عبارتند از: تکرر ادرار، تشنگى بیش از اندازه، خستگى و بى حالى در طول روز، کاهش وزن و کم تحرکى، زیاد شدن اشتها و پرخورى.

عـــــوامل جسمانــــــــى در شب ادراری
بعضى از تحقیقاتى که در زمینه علل شب ادرارى کودکان صورت گرفته است، نشان مى دهد که این کودکان داراى مثانه اى کوچکتر از حد معمول هستند. زمانى که والدین گزارشى از گنجایش کم مثانه کودک شب ادرارشان مى دهند، معمولاً این کودکان در طول روز هم دچار ناتوانى در کنترل ادرارشان هستند.

عـــــــــوامل روانشناختــــــى شب ادراری

در بعضى موارد نیز شب ادرارى کودکان عکس العمل و پاسخى، نسبت به تعارضات هیجانى، اضطراب ها و نابسامانى هاى عاطفى کودک است. پژوهش هاى روان شناسان و دیگر متخصصان بهداشت روانى کودکان نشان مى دهد، بچه هایى که درگیر تغییرات و دگرگونى هایى در محیط خانه و مدرسه خود هستند، گاهى دچار شب ادرارى مى شوند.

بحران عاطفى در خانه و خانواده نیز مى تواند منجر به بروز این اختلال در کودکان شود. تغییر منزل یا مدرسه، انتقال به شهر دیگر، طلاق و جدایى والدین، تولد نوزاد جدید در خانواده، بدرفتارى و خشونت هاى خانوادگى، فشارها و استرس هاى گوناگون و… مى توانند عاملى براى ناتوانى کودک در کنترل ادرارش باشند. در اغلب موارد نیز کودکان نسبت به این گونه تغییرات عاطفی_ هیجانى خود آگاه نیستند و نمى دانند که بین شدت احساسات و شب ادرارى آنان ارتباطى وجود دارد.

ورزشهـــاى مخصـــــــــوص تقـــویت مثانــــه در شب ادراری:

گروهى از پزشکان و متخصصان کودک توصیه مى کنند براى درمان شب ادرارى کودکان مى توان آنها را تشویق کرد تا ورزش هاى کششى و حرکات بدنى اى انجام دهند که موجب گنجایش بیشتر مثانه آنها و بالارفتن توان کنترل بیشتر آنها بر اعمال مثانه شان مى شود.

این حرکات و نرمش ها در طول روز انجام مى شود و زمانى که کودک احساس مى کند مثانه اش پر شده است، سعى مى کند با کشش بدنى، گنجایش آن را بیشتر کند. روش دیگر آن است که از کودک مى خواهند هنگامى که در طول روز به دستشویى مى رود تا ادرار کند، چند لحظه اى جلوى ریزش ادرارش را بگیرد و دوباره ماهیچه انتهایى مجراى ادرارى اش را رها کند. این کار موجب تقویت ماهیچه هاى انتهایى مجراى ادرارى مى شود.

نتایج تحقیقى که در این زمینه صورت گرفته است نشان مى دهد، ۶۶ درصد کودکانى که از این روش استفاده کرده اند، تا ۲۰ درصد بهبود یافته اند و توانسته اند روند درمان را پس از مدتى تسریع بخشند.

درمانهـــــــــاى روانشناختــــى در شب ادراری:

یکى دیگر از روش هاى درمان شب ادرارى در کودکان استفاده از روش هاى روان شناختى است، به ویژه در مواردى که شب ادرارى کودک ناشى از تغییرات و تعارضات عاطفى _ هیجانى (مثل تولد نوزاد جدید، شرایط استرس آور درسى _ مدرسه اى و…) و یا بحران هاى عاطفى (مثل جدایى و طلاق والدین، درگیرى هاى خانوادگى و…) است.

اساس درمان هاى روان شناختى، کمک به کودک و خانواده اش براى یافتن عامل و علت اصلى شب ادرارى کودک است. این روش ها به آنها یاد مى دهد که چگونه با کودک شب ادرار باید کنار آمد و به او کمک کرد تا با مشکلش روبه رو شود و درصدد حل آن برآید. از جمله درمان هاى روان شناختى، روش تشویقى است که براساس آن والدین جدول هفتگى اى تهیه مى کنند و شب هایى را که کودک توانسته خشک بخوابد در آن علامت مى زنند (ستاره اى به کودک مى دهند). بعد از آن که تعداد علامت ها (ستاره ها) به ده رسید، جایزه اى که کودک انتخاب مى کند، برایش فراهم مى آورند.

ب) درمانهــــــــاى دارویـــــــــى در شب ادراری:
در سال هاى اخیر، براى درمان شب ادرارى کودکان از دارودرمانى استفاده مى شود. بسیارى از این داروها، عملاً براى درمان مشکلات دیگرى مثل، افسردگى، اضطراب و… تجویز مى شوند. ایمى پرامین یکى از رایج ترین داروهاى ضدافسردگى است که براى درمان شب ادرارى به کودکان هم داده مى شود. این دارو تا میزان ۳۰ درصد مى تواند شب ادرارى کودک را کاهش دهد.

ایمـــى پــــرامین :

براى کنترل ادرار در طول شب (و حتى روز) داده مى شود. لازم به ذکر است که این گونه داروها براى درمان بلندمدت شب ادرارى کارایى ندارند. به عبارت دیگر، اگر دارو قطع شود، کودک مجدداً دچار شب ادرارى و عدم کنترل بر مثانه خواهد شد. مشکل دیگرى که این گونه داروها پدید مى آورند، عوارض جانبى آنهاست، به خصوص که این عوارض در کودکان شدیدتر است. چنانچه کودکى به ناچار از شیوه دارودرمانى براى حل مشکل شب ادرارى اش استفاده مى کند، بهتر است حتماً زیر نظر پزشک متخصص باشد.

داروهاى دسمــــــــــــوپسین:

انواع دیگر داروهایى که براى حل مشکل شب ادرارى کودکان به کار برده مى شوند، استفاده از داروهاى دسموپرسین است. این داروها موجب تغییراتى در هورمون هاى بدن (ADH) مى شوند. این شیوه درمان، در مورد کودکانى مى تواند موثر باشد که هورمون ADH در بدن شان دچار نارسایى است. این دارو موجب کاهش آب ادرار و دیرتر پرشدن مثانه کودک در طول مدتى که خواب است، مى شود.

مصرف این دارو براى کودکان خردسال به صورت افشانه اى و در بینى است. اغلب والدین گزارش کرده اند که استفاده از این دارو خیلى سریع مى تواند شب ادرارى را در کودکان کاهش دهد. پزشکان نیز توصیه مى کنند اگر کودک توانست بعد از سه ماه که از این دارو استفاده کرد، خشک بخوابد، بهتر است مصرف آن را به تدریج کاهش داد. متاسفانه این گروه داروها هم مثل داروهاى ضدافسردگى، زمانى که مصرف آنها قطع مى شود، تاثیر خود را در بدن کودک از دست مى دهند و مجدداً علائم شب ادرارى در او ظاهر مى شود.

در این گونه موارد، گروهى از پزشکان پس از شروع دوباره شب ادرارى، تجویز دارو را از سر مى گیرند و گروهى از والدین تصمیم مى گیرند صبورانه با این مشکل فرزندشان در خانه کنار بیایند و فقط شب هایى که کودک دور از خانه اش مى خوابد، از این گونه اسپرى ها و داروها استفاده کنند. اگر چه شب ادرارى هاى کودکان گاهى سبب ناراحتى والدین، اعضاى خانواده و خودِ کودک مى شود، اما خوشبختانه در اغلب موارد بدون درمان خاصى بهبود مى یابند. اما از آن جایى که گاهى این مشکل مى تواند علامت بیمارى جسمانى حادى باشد، بهتر است براى حل مشکل و درمان به موقع با پزشک متخصص مشاوره اى انجام دهند. در نظر داشته باشید، انتخاب بهترین شیوه درمان در هر کودکى متفاوت است و باید متناسب با شرایط جسمى _ روحى او انتخاب شود.

شب ادراری کودکان مشکلی است که برای کودکان وخانوادة آنها از زمانهای دور موجود بوده است . شرح خیس کردن کودکان در نوشته های ۱۵۵۰ سال قبل از میلاد هم دیده می شود لذا علی رغم پیشرفت دانش بشر در مورد مکانیسم ایجاد شب ادراری هنوز معلومات ما در مورد چگونگی ایجاد شب ادراری و نحوه درمان قطعی آن کامل نیست.

درسن شیرخوارگی ادرار کردن طفل کاملا رفلکسی و بی اختیار است . در این سن, پر شدن مثانه باعث تحریک گیرنده هایی در جدار مثانه می شود و هرچه مثانه پرتر باشد این تحریکات بیشتر می شود تا اینکه رفلکسی از طریق این گیرنده ها ونخاع ایجاد شود و منجربه انقباض مثانه و تخلیه آن گردد .

با بزرگتر شدن کودک وتکامل مراکز عصبی,بنظرمی رسد که درسن۱تا۲سالگی کودک می تواند پر شدن مثانه خود را درک کند و تدریجا این توانایی را بدست می آورد که مدت کمی تخلیه مثانه را به تعویق بیاندازد در سالهای دوم تا سوم عمر , با تکامل مراکز عصبی , مغز کنترل بیشتری روی اعمـال مثانه پیدا می کند و در نتیجه طفل قادر می شود که مدت بیشتری ادرار را در مثانه نگاه دارد معمولا تا سه سالگی اکثر اطفال بخوبی قادرند ادرارشان را در روز کنترل کنند اما توانایی کنترل ادرار در شب , اکثرا دیرتر حاصل می شود .

در سن ۴ تا ۵ سالگی مراکز عصبی مغز قادرند انقباضات مثانه را در خواب هم کنترل کنند بعلاوه تا این سن ظرفیت مثانه کودک هم زیاد شده و می تواند حجم بیشتری ادرار را نگاهداری کند. البته این روند تکامل در جوامع گوناگون سرعت یکسانی ندارد . حتی دریک جامعه هم در طبقات مختلف می تواند متفاوت باشد. وحتی در دختر ها معمولا این کنترل زودتر از پسر بچه ها بوجود می آید.

منبع: روانپزشک اسلامیه

دکتر محسن وریانی، متخصص ارولوژی
آدرس: تهران، میدان توحید، ابتدای ستارخان، نبش کوثر یک




Tagged with: