post_image

انواع روشهای تشخیص ناباروری

سونوگرافی ساده:

سونوگرافی تفسیر امواج منعکس شده از بافت های مختلف بدن است. این روش تشخیصی بیش از ۳۵ سال است که به کار برده می شود و تاکنون هیچگونه خطری ناشی از آن به اثبات نرسیده است. سونوگرافی ساده معمولا” ده دقیقه زمان نیاز دارد و باید توجه داشت سونوگرافی هیچ گاه به میزان صد در صد تولد نوزاد سالم را تضمین نمی کند.

سونوگرافی کالر داپلر:

جهت بررسی میزان خونرسانی به ارگان های مختلف در بدن از این روش سونوگرافی استفاده می شود. امواج ناشی از جریان خون هم به صورت تصاویر موجی و هم به صورت تصاویر بازسازی شده سیاه و سفید و رنگی سونوگرافی مشاهده می شود و درصورت وجود کاهش و یا افزایش جریان خون رسانی در اعضاء این موضوع قابل بررسی است و ارزش قابل توجهی در تشخیص برخی از ناهنجاری های مادرزادی و بیماری های اکتسابی دارد.

سونوگرافی سه بعدی و چهاربعدی:‌

در سونوگرافی سه بعدی امواج صوتی با زوایای مختلف به بدن جنین تابانده می شود و انعکاس این امواج با کمک نرم افزارهای پیشرفته کامپیوتری تغییر می شود. در سونوگرافی چهار بعدی علاوه بر ایجاد تصاویر سه بعدی از جنین حرکات جنین را نیز به صورت زنده نشان می دهد. سونوگرافی سه بعدی و چهار بعدی جایگزین سونوگرافی ساده نیستند و باید به عنوان مکمل سونوگرافی ساده در صورت تشخیص پزشک مبنی بر احتمال وجود ناهنجاری استفاده شود. سونوگرافی سه بعدی و چهار بعدی در صورتی که جنین در وضعیت مطلوبی قرار داشته باشد حدود ۲۵ دقیقه طول می کشد و در موارد چند قلویی مدت زمان بیشتری نیاز دارد.

لاپاراسکوپی:

نوعی عمل جراحی است که تحت بیهوشی عمومی از طریق یک یا چند برش کوچک در ناحیه زیر ناف انجام می شود. در این عمل وسیله تلسکوپ مانند ظریفی را از طریق برش ایجاد شده داخل حفره شکم هدایت می شود که به وسیله آن اعضاء حفره لگنی و حفره شکمی قابل رؤیت و بررسی می شوند. این عمل به خصوص برای بررسی و تشخیص چسبندگی ها،‌ کیست های تخمدانی، فیبروم های رحمی، باز و بسته بودن لوله های رحمی و بررسی وجود احتمالی آندومتریوز به کار می رود.
لاپاراسکوپی علاوه بر کاربردهای تشخیصی، کاربردهای درمانی نیز دارد. آزاد کردن چسبندگی ها، برداشتن کیست های تخمدانی، برداشتن فیبروم های رحمی و از بین بردن آندومتریوز، با لاپاراسکوپی که با روش های مکانیکی و لیزری قابل انجام است صورت می گیرد.

هیستروسکوپی:

هیستروسکوپی یک روش آندوسکوپی تشخیصی داخل رحمی است. این عمل تحت شرایط بیهوشی عمومی و با وسیله تلسکوپ مانندی که از طریق دهانه رحم وارد حفره می شود صورت می گیرد. از طریق هیستروسکوپی بررسی مستقیم رحم از نظر وجود انواع چسبندگی های داخل رحمی، پولیپ یا فیبروم و دیواره های رحمی امکان پذیر است. هیستروسکوپی نیز کاربرد درمانی دارد. با هیستروسکوپی از بین بردن چسبندگی ها برداشتن پولیپ و انجام بیوپسی های متعدد میسر می شود.

هیستروسونوگرافی:

بررسی بازبودن یا انسداد لوله های رحمی است. در این روش با قراردادن لوله باریکی در دهانه لوله رحم و تزریق سرم نرمال سالین و همزمان انجام سونوگرافی می توان از عبور مایع از لوله های رحمی و رها شدن آنها در حفره لگن که دلیل بازبودن لوله ها است اطلاع حاصل کرد.

سیستوسکوپی:

سیستوسکوپی روشی برای بررسی مجاری ادراری خارجی، پروستات و مثانه است. در مواردی که آزواسپرمی ناشی از انسداد مجاری انتقال اسپرم به خارج از بدن باشد می توان از این تکنیک ضمن بررسی مجاری انتقال اسپرم و پروستات عوامل انسدادی نظیر کیست و چسبندگی و یا سنگ را برطرف کرد تا جریان خروج اسپرم به خارج از بدن برقرار شود.

وازووازوستومی:‌

در مواردی که به هر علت در مسیر لوله مردان انسداد ایجاد شود، مانند ‌آسیب به لوله های اسپرم بر بعد از عمل فتق و یا در اثر ضربات وارده به بیضه و یا انجام عمل وازکتومی، لازم است برای رفع انسداد مجددا لوله های اسپرم بر را پیوند دهند که به این عمل وازووازوستومی می گویند.
این جراحی به زمان طولانی نیاز دارد و با میکروسکوپ و با کمک رشته های نخ بسیار ظریفی انجام می شود و طبق آمار ۹۰ درصد احتمال باز شدن و رفع انسداد بعد از عمل وجوددارد. این عمل با بیهوشی عمومی انجام می شود.

وازواپیدیدیموستومی:

به ترمیم و پیوند بین لوله های اسپرم بر و لوله های اپیدیدیم بیضه، وازواپیدیدیموستومی (VEA) می گویند.
این عمل نیز یک عمل میکروسکوپی است که طی زمان طولانی و با کمک نخ های بسیار ظریف انجام می شود و طبق آمار احتمال بازشدن مسیر ۵۰ درصد است. این عمل با بیهوشی عمومی انجام می شود.

عمل تشخیصی PESA:

در مواردی که مرد دچار آزواسپرمی انسدادی باشد. یعنی عمل اسپرم سازی در بیضه انجام می شود ولی نقص یا گرفتگی در مسیر خروجی اسپرم وجود دارد، محتویات لوله های مجاور بیضه که اپیدیدیم نام دارد با سوزن کشیده می شود. به این عمل PESA گفته می شود. این عمل با بی حسی موضعی و بدون بیهوشی عمومی انجام می گیرد و نمونه بلافاصله جهت بررسی وجود اسپرم به آزمایشگاه ارسال می شود و جواب آن نیز بلافاصله مشخص می شود.

عمل تشخیصی TESE:

در مواردی که آزواسپرمی انسدادی نباشد ممکن است اسپرم سازی به صورت بسیار محدود داخل بافت بیضه انجام شود ولی به علت محدود بودن میزان آن در مایع اسپرم مشاهده نشود. لذا برای بررسی بافت بیضه و وجود اسپرم در آن قطعه بسیار کوچکی از بیضه برداشته می شود به این عمل TESE گفته می شود. این عمل با بی حسی موضعی قابل انجام است و نمونه پس از تکه برداری به آزمایشگاه جنین شناسی و سیتوپاتولوژی ارسال می شود که جواب آن بعد از حدود یک ماه مشخص می شود.

واریکوسلکتومی:

واریکوسل یا اتساع وریدهای بیضه، شایع ترین علت شناخته شده ناباروری در مردان است. این بیماری مادرزادی است و با سونوگرافی و معاینه پزشک قابل تشخیص است. در عمل جراحی واریکوسلکتومی وریدهای متسع شده بیضه قطع می شود و خون از وریدهایی که مشکل نداشته اند تخلیه می شود و از عوارض واریکوسل جلوگیری می شود. واریکوسل، درد بیضه و ناباروری ایجاد می کند که با عمل واریکوسلکتومی ممکن است درد به طول کامل از بین نرود. لازم به ذکر است گاهی اوقات که آزمایش اسپرموگرام طبیعی است ولی نتیجه عمل IUI, IVF یا ICSI منفی شده است و بیمار واریکوسل دارد با عمل واریکوسلکتومی نتیجه ART تغییر می کند. عمل واریکوسلکتومی ساده است و حدود یک ساعت طول می کشد و بیمار بعدازظهر روز عمل مرخص می شود اما تا سه هفته نباید کار سنگین انجام دهد. این عمل جراحی با بیهوشی عمومی انجام می شود.

سیتوژنتیک (کاریوتایپ):

در ارزیابی زوج نابارور، پس از گرفتن تاریخچه و شرح حال بیمار،‌ گاهی برای انجام کاریوتایپ ارجاع می شوند.درزنانی که سابقه سقط مکرر، شکست مکرر در روش های درمان ناباروری، سابقه تولد نوزاد با نقص مادرزادی دارند و یا خود مشکوک به نقایص ژنتیکی هستند بررسی های ژنتیکی و کاریوتایپ ضروری است.در مردان نیز، در نقایص شدید اسپرم مانند آزواسپرمی غیرانسدادی یا الیگواسپرمی های شدید کاریوتایپ در تشخیص کمکمی کند.

روش تشخیصی AZF:

یکی از شایع ترین علل آزواسپرمی های غیرانسدادی و یا الیگواسپرمی های شدید حذف بخش های کوچکی از کروموزوم Y است که باعث آسیب ژن های دخیل در تولید اسپرم می شود. بررسی این گونه آسیب های کروموزومی در روش های معمول سیتوژنتیک قابل تشخیص نیستند و باید برای بررسی آن از روش های مولکولی استفاده کرد. این روش تشخیصی AZF نام دارد که مخفف فاکتور آزواسپرمی است.

اسپرموگرام:

آزمایش اسپرموگرام به منظور تجزیه و آنالیز مایع اسپرم انجام می گیرد. مایع اسپرم ترکیبی از اسپرم های شناور در ترشحات بیضه و سایر غدد جنسی است که هنگام انزال از بدن خارج می شود. طی انجام اسپرموگرام وجود اسپرم در مایع اسپرم مشخص می شود و در صورت وجود، ‌تعداد اسپرم ها، میزان تحرک آنها، میزان ترکیبات شیمیایی و عناصر سلولی اندازه گیری می شود که در تشخیص علت ناباروری می تواند مؤثر باشد.
برای آزمایش اسپرموگرام فردی که نمونه می دهد باید حداقل ۳ روز و حداکثر ۷ روز از آخرین مقاربت وی گذشته باشد و دچار بیماری های ویروسی و عفونی و تب نباشد و بیمار از ۳ هفته قبل از آزمایش به جز داروهای ضروری از داروی خاص دیگری استفاده نکند.

منبع: سایت جامع مهندسی پزشکی

دکتر محسن وریانی، متخصص ارولوژی
آدرس: تهران، میدان توحید، ابتدای ستارخان، نبش کوثر یک