post_image

در این نوع دیالیز از غشای صفاقی ،که روده ها را احاطه کرده و غنی از رگ های ریز خون است ، برای تصفیه خون استفاده می شود ؛ چرا که این غشا همانند یک غشای نیمه‌تراوا عمل می کند.
از اواخر سال ۱۹۷۰ دیالیز صفاقی به‌عنوان درمانی‌ ‌انعطاف‌پذیر و مناسب، درمان انتخابی بسیاری از بیماران کلیوی شد. این روش به‌علت خاصیت‌ ‌مداوم و پیوسته باعث می‌شود بیمار وضعیت بیوشیمی و حجم مایعات ثابتی داشته باشد و‌ ‌همین ماهیت انعطاف‌پذیر، آن را برای بسیاری از بیماران قابل قبول کرده است‌.

پرده صفاق (پریتونیوم )  PeriToneum، پرده‌ای است‌ ‌با سطحی حدود ۲ مترمربع که حفره شکمی را می‌پوشاند. این پرده از دو لایه احشائی و‌ ‌جداری تشکیل شده است. حفره صفاق، فضای موجود بین پرده صفاق احشائی و جداری را‌ ‌می‌گویند. در حالت عادی حفره صفاق دارای ۱۰۰-۵۰ میلی‌متر مایع برای خاصیت لغزندگی‌ ‌است ولی در طی دیالیز صفاقی می‌تواند محلول فیزیولوژیک یا مایع دیالیز را در خود جا‌ ‌داده و تا حدود ۴۰ مترمربع افزایش سطح یابد .
پرده صفاق یک غشاء نیمه تراوا‌ ‌است. تبادل آب و املاح بین عروق زیر پرده صفاق و مایع دیالیز موجود در حفره صفاق‌ ‌با روش انتشار و اسمز انجام می‌شود، به‌ نحوی این غشاء برای آب و ذرات کوکنترل تراوا است و برای مولکول‌های درشت تراوائی کمتری دارد. در نتیجه آب و بسیاری از یون‌های‌ ‌محلول در آب از طریق سوراخ‌ها و شکاف‌های غشاء صفاق عبور می‌کنند ولی مولکول‌های‌ ‌درشت گلبول‌های خون و پروتئین‌ها قادر به عبور از این شکاف نیستند.

اهداف و‌ ‌موارد استفاده دیالیز صفاقی‌

اهداف دیالیز صفاقی، کمک به دفع مواد سمی و مواد‌ ‌زائد متابولیک و کمک به برگشت تعادل طبیعی مایعات و الکترولیت‌های بدن است. در‌ ‌مبتلایان به نارسائی کلیه که قادر به تحمل همودیالیز یا پیوند کلیه نیستند، در‌ ‌بیمارانی که نسبت به تغییرات سریع مایعات الکترولیت‌ها حساس هستند یا بیمارانی که‌ ‌مبتلا به دیابت یا بیماری قلبی – عروقی هستند و دسترسی عروقی در آن‌ها مشکل است، بیمارانی که به هر علتی نمی‌توان در آنان از هپارین سیستمیک استفاده کرد، دیالیز‌ ‌صفاقی بسیار مؤثرتر است‌.

دسترسی به صفاق در دیالیز صفاقی

کلید موفقیت دیالیز صفاقی خوب،‌ ‌دسترسی دائمی و مطمئن به حفره صفاق است‌.
‌با وجود این که عفونت‌های مرتبط با کاتتر (لوله) کاهش یافته ولی هنوز این عفونت‌ها مهم‌ترین عامل شکست این روش و سوق‌ ‌دادن بیماران به همودیالیز است بنابراین استفاده از لوله (کاتتر) خوب و روش اصولی و‌ ‌بهداشتی گذاشتن این کاتتر بسیار ضروری است‌.
‌بهترین کاتتر، کاتتری است که‌ ‌بیشترین جریان ورودی و خروجی مایع را با کمترین احتمال عفونت داشته باشد. انواع‌ ‌مختلف کاتتر (سوند) وجود دارد. پرمصرف‌ترین این لوله‌ها (سوندها) کاتترهای مقاوم و انحنادار در عین‌حال نرم و انعطاف‌پذیر تنکاف ( Tenckaff ) هستند که از جنس لاستیک‌ ‌سیلیکونی است. گذاشتن این سوند (کاتتر) در موارد حاد و اورژانس ممکن است در اتاق‌ ‌بیمار و در موارد مزمن در اتاق عمل و تحت بیهوشی عمومی انجام گیرد. عده‌ای معتقد‌ ‌هستند بی‌حسی موضعی و نخاعی در بیهوشی عمومی ترجیح دارد چون احتمال تهوع و استفراغ‌ ‌پس از بی‌هوشی و احتمال فشار به حفره شکم و سوند کمتر است .
محل ورود این لوله‌ ‌۳-۵‌ ‌سانتی‌متر پائین‌تر از ناف یا ۱-۳ سانتی‌متر فوقانی خط سفید که ناف را به پوبیس وصل می‌کند در ناحیه میان‌تنه‌ای است.

مراقبت پس از گذاشتن کاتتر در دیالیز صفاقی

پس از کار گذاشتن کاتتر صفاقی، دوره وقفه کاتتر یعنی زمان لازم برای التیام زخم حدود ۱۵-۱۰ روز را باید لحاظ کرد. در صورت نیاز بیمار به دیالیز، بهتر است با استفاده از‌ ‌شالدون ژوگولار (گردنی) همودیالیز شود یا در وضعیت خوابیده به پشت و طاقباز و حجم‌ ‌کم دیالیز صفاقی شود تا فشار کمی وارد شود و از نشت محلول دیالیز جلوگیری شود‌.
پس از یک هفته پانسمان محل برداشته می‌شود و بیمار می‌تواند حمام کند. تا ۶ هفته وسایل سنگین بلند نکند. پس از کامل شدن فرایند التیام، مراقبت‌های این ناحیه‌ ‌نظیر تمیز نگه داشتن و پانسمان کردن مرتب است و برای پیشگیری از وارد شدن ضربه و‌ ‌کشیدگی محل خروج کاتتر، کاتتر را با چسب به پوست خود ثابت کند. از عطسه و سرفه کردن‌ ‌بر روی اتصالات خودداری کند‌.

تکنیک‌ها و انواع دیالیز صفاقی

دو روش عمده در‌ ‌دیالیز صفاقی وجود دارد:
۱- دیالیز صفاقی سرپائی مداوم  (Continuous ambulatory peritoneal dialysis – CAPD)
2- دیالیز صفاقی خودکار‌ (Automated peritoneal dialysis – APD)

1- دیالیز صفاقی سرپائی مداوم: در طول روز انجام می‌شود و دستی‌ ‌است. به‌وسیله خود بیمار یا یکی از افراد خانواده که آموزش دیده انجام می‌شود‌. ‌مایع دیالیز از کیسه‌های پلاستیکی به کمک جاذبه زمین به وسیله کاتتر به داخل حفره  صفاق وارد می‌شود. ۵-۳ ساعت در حفره صفاق باقی می‌ماند و سپس پیچ کاتتر باز‌ ‌شده و کیسه خالی آویزان می‌شود و مایع از حفره صفاق تخلیه می‌شود و مایع دیالیز‌ ‌جدید وارد می‌شود. معمولا ۵-۴ تعویض در طول روز مثلا هنگام صبحانه، ناهار، شام وآخرین‌بار هنگام خواب انجام می‌شود. هر تعویض ۳۰-۲۰ دقیقه طول می‌کشد . CAPD برای‌ ‌افرادی که تعادل صفاقی پائین تا متوسط دارند مناسب است چون زمان بیشتری مایع در‌ ‌حفره صفاقی باقی می‌ماند و فرصت بیشتری برای تبادل دارند .
۲- دیالیز صفاقی‌ ‌خودکار: این روش هم به جهت پزشکی و هم نحوه زندگی برتری‌هایی برای بیماران دارد. در این روش یک ماشین به‌طور خودکار حجم، مدت‌ زمان باقی ماندن مایع در حفره صفاق و‌ ‌طول درمان را تنظیم می‌کند. اغلب در خانه هنگام خواب انجام می‌شود ولی ممکن است در‌ ‌بیمارستان و مرکز دیالیز نیز انجام گیرد. مدت زمان و دفعات دیالیز را به راحتی در‌ ‌این روش می‌توان افزایش داد، بدون این که در زندگی بیمار اختلالی ایجاد کند. حجم مایع دیالیز بیشتری در حفره  صفاق می‌توان وارد کرد. چون بیمار در حال دراز کشیده‌ ‌به پشت است، فشار شکمی کاهش می‌یابد. کاهش فشار شکمی در این روش می‌تواند باعث‌ ‌افزایش اشتهای  این بیماران شود. همچنین دراین روش احتمال نشت مایع از محل کاتتر‌ )Exit site( ، ایجاد فتق و درد پشت نیز کاهش می‌یابد. این روش در افرادی که تعادل‌ ‌صفاقی بالا دارند (‌High Transporter) و به سرعت تبادلات مواد از پرده صفاق آنان صورت می‌گیرد، مناسب است‌.
APD برای افرادی که در طول روز می‌خواهند آزاد باشند،‌ ‌مانند افرادی که شاغل یا در حال تحصیل هستند مناسب‌تر است. همچنین این روش برای‌ ‌کسانی که خودشان قادر به انجام دیالیز صفاقی نیستند و به کمک دیگران نیاز دارند‌ ‌مانند بچه‌ها و افراد سالخورده مناسب‌تر است. چون فرد مراقبت‌کننده، شب قبل از خواب‌ ‌ایشان را به دستگاه وصل می‌کند و صبح نیز آنان را از دستگاه جدا می‌کند‌.

منبع: پزشکی بالینی

دکتر محسن وریانی، متخصص ارولوژی
آدرس: تهران، میدان توحید، ابتدای ستارخان، نبش کوثر یک