post_image

شیمی درمانی چیست

مقصود از شیمی درمانی، درمان بیماری از طریق بکار بردن داروهای گوناگون است. ودر معنای خاص آن که امروزه بکار برده می شود غرض درمان دارویی تومورهای گوناگون ( یا به اصطلاح سرطان ) است. استفاده از داروهای ضد سرطان یا شیمی درمانی یکی از چند راه درمان این گونه تومورها است و می توان آن را با روشهای دیگری مثل جراحی و پرتو درمانی توام کرد. شیمی درمانی در معالجه تومورها بسیار موثر بوده و امروزه با کشف داروهای جدید ضد تومور این تاثیر رو به افزایش است.

بیمار و شیمی درمانی

بیشتر داروهای ضد تومور را به یکی از روشهای زیر به بیمار می دهند:

۱- خوراکی

۲- تزریق عضلانی
۳- تزریق وریدی

۴- داخل صفاقی

۵- داخل کانال نخاع

آیا شیمی درمانی درد دارد؟

معمولا مصرف داروهای شیمی درمانی دردی بدنبال ندارد. در مورد موارد خوراکی و یا تزریق عضلانی مانند سایر داروهای هم شکل هستند. در مورد داروهای داخل وریدی باید گفت اگر دردی هم داشته باشد در همان موقع زدن سوزن است. بیمار شاید از سوزش خفیفی در جای سوزن شکایت کند.
بعضی داروها شاید در هنگام تزریق باعث ناراحتی های جزئی مثل احساس گرما یا دل بهم خوردگی بشود که مدت اینگونه عوارض بسیار کوتاه است. اگر دارویی را اشتباهی زیر پوست تزریق کنند یا دارو از دیواره رگ به بیرون راه پیدا کند جای تزریق متورم شده درد شدیدی می گیرد. اگر در وقت تزریق دردی احساس کردید فورا به پزشک یا پرستار مسئول اطلاع دهید.

تغذیه و شیمی درمانی

شما با تغذیه درست و مناسب بهترین فرصت ممکن را برای بدنتان فراهم می کنید تا با بیماری دست و پنجه نرم کند. نظر متخصصان این است که تغذیه متعادل و متناسب به قدرت بیمار در تحمل عوارض جانبی می افزاید. تغذیه درست و مناسب یعنی انتخاب غذاهای گوناگون که ویتامین ها و مواد معدنی و پروتئینی و مواد لازم دیگر را به بدن برساند. غذایی بخورید که هم کالری کافی برای حفظ انرژی و وزن بدنتان را داشته باشد و هم حاوی پروتئین کافی باشد که برای بازسازی سلولهای طبیعی پوست و مو و سایر اندام هایی که در شیمی درمانی آسیب دیده لازم است.

برای آنکه یک برنامه غذایی درست داشته باشید نوصیه می شود بیشتر از این مواد غدایی استفاده کنید.
- میوه و سبزیجات : تامین ویتامین ها و مواد معدنی
- مواد گوشتی مثل ماهی، مرغ، گوشت قرمز: تامین پروتئین مواد معدنی و ویتامین ها
- تخم مرغ: منبع خوب پروتئین
- شیر و فرآورده های لبنیاتی

بی اشتهایی و شیمی درمانی

شیمی درمانی می تواند عادات غذایی شما را به هم بریزد. اغلب کم اشتهایی یا بی اشتهایی و بی میلی به غذا از عوارض شیمی درمانی است. ( گاهی بر عکس فرد پرخور می شود ). این عارضه ( کم اشتهایی ) درچند روز اول و پس از آغاز هر دوره درمانی در بیمار پدیدار می شود. یک راه خوب رفع بی اشتهایی اضافه کردن دفعات غذا خوردن و کاستن از میزان هر وعده است. قدم زدن قبل از خوردن غذا موثر است.
خیلی از بیماران اشتها به گوشت و فرآورده های گوشتی را از دست می دهند و علتش اختلالی است که در اثر شیمی درمانی در پرزهای چشایی پیدا می شود. در اینصورت مزه گوشت در دهان بیمار تلخ می شود. بازدن چاشنی ها و سس های مختلف می توان گوشت را خوش طعم کرد. برخی بیمارن عقیده دارند وقتی با قاشق و چنگال غیر فلزی غذا می خورند گوشت کمتر در دهانشان تلخ می شود.
برخی داروهای شیمی درمانی روی کلیه ها و مثانه اثر مستقیم دارند. اگر درمیان داروهای شما از این نوع داروها باشد ( طبق نظر پزشکتان ) ضروری است که در ۴۸ ساعت اول پس از تزریق مایعات بیشتری خصوصا از نوع چای و آبمیوه بخورید. بطور کلی مصرف زیاد مایعات برای دفع دارو از بدن و کاهش عوارض جانبی آن کمک موثری است.

عوارض شیمی درمانی

عوارضی مانند ریزش مو و احساس خستگی معمولا در هفته های اول دوره درمان آغاز می شود و تا آخر آن ادامه دارد. بعضی دیگر مثل تهوع و استفراغ معمولا یکی دو ساعت پس از تزریق شروع می شود و حداکثر تا ۴۸ ساعت بعد ادامه پیدا می کند. عموما اکثرا این گونه عوارض پس از قطع دارو کم کم از بین خواهد رفت.
بی شک عوارض جانبی چیزهای چندان خوشایندی نیستند اما اگر آنها را دریک کفه ترازو بگذارید و بهبودتان را درکفه دیگر، آن وقت می بینید که به تحملش می ارزد.
در طول درمان کم کم از پاره ای عوارض جانبی کاسته می شود و این حاصل سازگاری بدنتان با داروست.

۱٫ تهوع و استفراغ:

اکثر داروهای ضد تومور چون مخاط معده را تحریک می کنند روی مرکز کنترل استفراغ در مغز اثر مستقیم دارند. معمولا همراه با شیمی درمانی داروهایی برای جلوگیری از دل بهم خوردگی به شما داده می شود.
با رعایت نکات زیر از شدت عوارض قوق کاسته می شود:
هربار که غدا می خورید کم بخورید. شکم پر تحریک پذیرتر است.
مایعات ضروری را یک ساعت قبل از غذا بخورید نه همراه غذا
غذاهای چرب و یا سرخ کرده نخورید
آهسته غذا بخورید تا هر بار مقدار کمی غذا وارد معده شود.
غذایتان را نه خیلی داغ و نه خیلی سرد بخورید
غذا را خوب بجوید تا آسانتر هضم شود.
بیشتر غذاهای آب پز مثل گوشت آب پز جوجه کباب و … و غذاهای خشک مثل نان برشته بخورید.
از خوردن غذاهای به اصطلاح سنگین که هضم دشواری دارند خود داری کنید.
مایعات خنک و کم شیرین مثل آب و آب سیب و مانند اینها بخورید.
اگر بوی غذا ناراحت تان می کند از رفتن به آشپزخانه یا آشپزی خود داری کنید.
از رفتن یا ماندن در جاهای که بوهای مختلف مثل بوی پیاز داغ و سیر داغ و مانند اینها یا دود سیگار ئ عطر ادکلن تند در آن است، پرهیز کنید.
استراحت بعد از غذا می تواند کمک موثری باشد. استراحت باید روی صندلی و در حالت نشسته باشد و تا دو ساعت بعد از غذا از دراز کشیدن خود داری کنید.
اگر از دندان مصنوعی متحرک استفاده می کنید آنها را در آورید چون باعث تحریک و تشدید تهمع و استفراغ می شود.
وقتی تهوع دارید سعی کنید از راه دهان نفس بکشید.

۲٫ اسهال:

اگر دچار اسهال شدید و بیش از ۲۴ ساعت ادامه داشت یا همراه آن در شکم تان احساس درد و انقباض داشتید حتما با پزشکتان مشورت کنید. برای بند آوردن اسهال رعایت نکات زیر می تواند مفید باشد:
- غذا را از صافی بگذرانید و بخورید تا استراحتی به روده ها داده باشید
- مایعات فراوان بخورید مایعاتی مثل آبة آب سیب و چای کمرنگ
- هرگز مایعات خیلی سرد و خیلی گرم نخورید. اگر نوشابه گازدار می خورید صبر کنید تا گازش کاملا خارج شود.
- غذا را به دفعات متعدد و به مقدار کم بخورید.
- از خوردن غذاهایی که باعث دردهای انتقباضی می شود مثل قهوه، سوپ، کلم، گل کلم، ادویه جات و شیرینی جات خودداری کنید.
- وقتی حس کردید بهتر شدید می توانید غذاهای سبک مثل برنج و سیب زمینی و نان برشته بخورید.
- معمولا موقع اسهال پتاسیم زیادی از بدن دفع می شود. اگر دستور خاصی از پزشکتان ندارید می توانید از موادغذایی حاوی پتاسیم زیاد مثل موز، پرتقال و سیب زمینی استفاده کنید.
- اگر مصرف شیر و لبنبات اسهالتان را تشدید می کند از مصرف آن پرهیز کنید.

۳٫ یبوست:

برخی داروهای شیمی درمانی ممکن است یبوست شدید بدهد. بهتر است در این مورد با پزشک تان در میان بگذارید.
رعایت نکات زیر می تواند در رفع یبوست موثر باشد.
- تا می توانید مایعات بخورید.
- خوراکی هایی مثل میوه و سبزی خام و نان سبوس دار بخورید که مقدار زیادی مواد به اصطلاح فیبری یا الیاف دار در آنها است.
- بیشتر فعالیت و حرکت کنید.
- اگر یبوستتان از ۴۸ ساعت گذشت پزشکتان را در جریان بگذارید و خودسرانه داروهای ملین مصرف نکنید.
برخی داروهای ضد تومور شاید باعث خشکی و یا زخم شدن دهان شود یا ممکن است در وقت فرو دادن غذا یا جویدن اشکالاتی درست کند رعایت نکات زیر می تواند به حل این مشکل کمک کند.
- تا می توانید مایعات بخورید.
- تکه های یخ بمکید.
- آب نباتهای کم شیرین بمکید یا آدامس های کم شیرین یا بی شکر بجوید.
- چیزهای آب دار مثل میوه یا بستنی بخورید.
- بهتر است غذاهای پخته را توی مخلوط کن یا چیزهای مانند آن بصورت مایع در آورید که مصرفش آسان تر است.
اگر مخاط دهانتان زخم شد که این معمولا به شکل دانه های سفید رنگ دیده می شود< حتما با پزشکتان در میان بگذارید اما رعایت نکات زیر می تواند به تسریع بهبودیتان کمک کند:
- از مصرف خوراکیهای اسیدی مثل گوجه فرنگی و پرتغال و غذاهای ترش پرهیز کنید.
- به غذایتان ادویه و نمک زیاد نزنید.
- سعی کنید دهان و لثه هایتان تمیز باشد.
در طی شیمی درمانی دهان و دندانهایتان بیش از پیش به مراقبت نیاز دارد< رعایت نکات ساده زیر می تواند از احتمال عوارض و عفونت کم کند:
- مسواکتان نرم باشد و دندانهایتان را به آرامی مسواک کنید.
- روزی چند بار مخلوط آب نمک یا جوش شیرین قرقره کنید.

آیا همه بیمارانی که شیمی درمانی می شوند ریزش مو دارند؟
داروهایی که مصرف می کنید شاید روی پیاز موی شما اثر داشته یا نداشته باشد< نمی توان با قطع یقین گفت کدام بیمار دچار این عارضه خواهد شد.اما پزشکتان با شناختی که از داروها دارد و بنا بر تجربه تا حدی میتواند در این زمینه راهنما باشد. به هر حال هرگونه تغییر یا ریزش در پیازهای مو کاملا موقتی است و پس از قطع دارو متوقف می شود . ممکن است موهای تمام بدن بریزد و نه فقط موی سر و صورت< معمولا ریزش مو از هفته دوم شیمی درمانی و پس از تزریق اتفاق می افتد و شما موقع شانه کردن یا برس زدن یا شستن سر متوجه آن می شوید.
برای جلوگیری از ریزش مو چه کارهایی می شود کرد؟
به کار بردن کلاه یخ قبل از شیمی درمانی یا در طی آن ممکن است در جلوگیری از ریزش موی برخی بیماران موثر باشد و فقط برای بعضی داروها موثر است لذا همیشه توصیه نمی شود.از دست دادن مو مساله بسیار ساده ای نیست و گاهی سبب افسردگی یا عصبانیت شدید می شود این واکنش ما طبیعی و قابل قبول است و اگر درباره آن حرف بزنید شاید آرام بگیرید . به خاطر داشته باشید که موهایتان پس از اتمام درمان به حالت طبیعی در خواهد آمد و حتی شاید در طول درمان رشد مو شروع شود در ضمن خیلی احتمال دارد که این موهای نورسته بافت و رنگ بهتری داشته باشد.

شیمی درمانی در اندامهای جنسی

شیمی درمانی ممکن است (نه همیشه) روی اندامهای جنسی و کار آن در زنان و مردان تاثیر بگذارد . عوارض ایجاد شده بستگی دارد به نوع داروهای مصرفی و سن و سلامت عمومی بیمار. این داروها معمولا اثری در تمایل جنسی و قدرت ان ندارد اما پاره ای از بیماران به علت فشار ناشی از بیماری برنامه های درمانی ناتوانی و ضعف بیش از اندازه حس می کنند .
در زنان مهمترین عارضه تغییر در عادت ماهانه است. شیمی درمانی می تواند باعث نامنظم شدن عادات ماهانه و یا قطع آن شود که تا پایان دوره درمان ادامه داشته باشد. شاید این بیماران متوجه علائمی مثل گرم شدن ناگهانی و یا علائم دیگر یائسگی زودرس شوند. تغییرات هورمونی ناشی از شیمی درمانی ممکن است باعث خشکی و خارش یا ترشح مجرای تناسلی شود که با داروهای موجود قابل رفع است.
در مردان احتمال عقیم شدن در اثر شیمی درمانی هست . داروهای ضد تومور ممکن است مقدار اسپرم و یا قدرت حرکت اسپرم ها را کاهش دهد.این وضع شاید در تمام طول درمان ادامه داشته باشد و در بعضی ها هم برای همیه باقی بماند. امروزه با امکاناتی مثل بانک اسپرم و تلقیح مصنوعی این مساله تا حدی قابل حل است.

عفونت و  شیمی درمانی

اکثر داروهای شیمی درمانی اثر مستقیمی روی مغز استخوان دارند که باعث کم کاری و در نتیجه کاهش فعالیت ان می شود. مغز استخوان محل تولید سلولهای خونی است. گلبولهای سفید که در مغز استخوان ساخته می شوددر پیشگیری از عفونت کمک بزرگی بشمار می آید. در اثر کاهش این گلبولها احتمال خطر دچار شدن به بیماریهای عفونی افزایش می یابد.
رعایت نکات زیر از احتمال دچار شدن تان به عفونت می کاهد:
- دستهایتان را بارها بشوئید مخصوصا قبل از صرف غذا و بعد از اجابت مزاج
- از رفتن به اماکن عمومی و یا حشر و نشر با بیمارنی که بیماریهای واگیردار مثل سرماخوردگی یا آنفلوآنزا و آبله مرغان و مانند اینها دارند پرهیز کنید.
- موقع گرفتن ناخن مراقب باشید گوشتتان را نگیرید یا زخمی نکنید.
- مسواکتان سفت نباشد تا از احتمال زخم شدن دهان و لثه بکاهید
- جوشهای صورت یا بدنتان را نکنید.
- اگر پوستتان خشک شده است از روغن و لوسیونهای مخصوص استفاده کنید.

علایم عفونت ادراری

با همه مراقبتهایی که می کنید باز ممکن است دچار عفونت بشوید. در این صورت احتمال می رود که هریک از علائم زیر در شما ظاهر شود:
۱- تب بیشتر از ۳۸ درجه
۲- لرز
۳- عرق کردن زیاد در شب یا هنگام خواب
۴- اسهال شدید
۵- سوزش و درد موقع ادرار
هرگاه هریک از علایم فوق دیده شد فورا با پزشکتان در میان بگذارید و خودسرانه هیچ دارویی مصرف نکنید.
آیا همه سلولهای خونی در نتیجه شیمی درمانی کاهش می یابند؟
داروهای شیمی درمانی ممکن است روی هریک از سلولهای خونی که در مغز استخوان ساخته می شود اثر بگذارند. گلبولهای قرمز و پلاکتها هم مثل گلبولهای سفید ممکن است کاهش یابند و در نتیجه عوارض خاص خود ( از جمله کم خونی یا خونریزی ) را بروز دهند.

برگرفته از سایت داشگاه مشهد

دکتر محسن وریانی، متخصص ارولوژی
آدرس: تهران، میدان توحید، ابتدای ستارخان، نبش کوثر یک