همودیالیز (Hemodialysis)‏ در پزشکی٬ روشی برای پالایش خارج از بدن خون از مواد زائد و سمی مانند اوره و کراتینین و نیز کاهش آب اضافی و آزاد خون است درهنگامی‌ که  کلیه‌ها در وضعیت نارسایی و یا مرگ سلولی قرار دارند. این روش شایع‌ترین روش درمان جایگزین کلیه در بیماران کلیوی است. در این روش خونی که از یک مسیر عروقی ثابت یا موقتی بدست می‌آید با سرعت ۳۰۰ میلی لیتر در دقیقه یا بیشتر به درون مویرگهایی که از غشاهای نیمه مصنوعی ساخته شده‌اند، پمپ می‌گردد. در سمت مقابل، مایع دیالیز که حاوی کلراید سدیم، بی‌کربنات و غلظتهای مختلفی از پتاسیم است، حرکت می‌کند.

انتشار از طریق غشا این امکان را فراهم می‌آورد که مواد دارای وزن مولکولی کم مثل اوره بر اساس شیب غلظت از سز حرکت کنند. به همین ترتیب بی‌کربنات به سمت پلاسما انتشار می‌یابد.

همودیالیز رایج ترین روش برای درمان نارسایی پیشرفته و دائمی کلیه است.

کلیه‌ های سالم با خارج کردن مایعات اضافی، مواد معدنی و مواد زائد، خون شما را پاک نگه می‌ دارند. آن ها در عین حال هورمون‌ هایی را می‌‌ سازند که استخوان‌ های شما را محکم نگه می ‌دارند و به تولید خون در بدن کمک می ‌کنند.

هنگامی که کلیه‌ ها دچار نارسایی می‌ شوند،‌ مواد زائد مضر و مایعات در بدن جمع می شوند، فشار خون ممکن است بالا رود و گلبول‌ های قرمز خون به اندازه کافی در بدن تولید نشوند.

همودیالیز برای اولین بار در دهه ۱۹۶۰ میلادی به صورت یک درمان عملی برای نارسایی کلیه استفاده شد و تا امروز درمان با این شیوه کارآمدتر شده و عوارض جانبی آن به حداقل رسیده است.

در سال‌ های اخیر ماشین‌ های دیالیز، کوچک تر و قابل‌ حمل ‌تر و ساده‌ تر شده اند و در نتیجه جذابیت بیشتری برای بیماران پیدا کرده‌ اند. اما حتی با داشتن بهترین شیوه ‌ها و تجهیزات، همودیالیز هنوز یک درمان پیچیده است که استفاده از آن نیاز به کار هماهنگ یک گروه کامل مراقبت‌ بهداشتی از جمله متخصص کلیه، پرستار دیالیز، تکنسین دیالیز، متخصص تغذیه و مددکار اجتماعی دارد و البته همکاری خودتان و اعضای خانواده‌ تان نیز لازم است.

همودیالیز چگونه عمل می‌ کند؟

همودیالیز یکی از سه روش درمانی در عدم کارآیی کلیه محسوب می‌شود. دو روش دیگر پیوند کلیه و دیالیز صفاقی هستند. همودیالیز یک روش درمانی در بخش ویژه دیالیز بیمارستان‌ها بوده و نیاز به کادر ویژه از جمله پرستار و تکنیسین مربوطه می‌باشد.

اصول کلی همودیالیز

غشای نیمه‌تراوا

پایه و اصول همودیالیز مشابه سایر روش‌های دیالیز و بر مبنای فیزیکی انتشار از طریق غشای نیمه‌تراوا استوار است. اینجاست که بر اساس اصل فیزیک تبادل در زمان جریان متقابل٬ و هنگامی‌که جریان خون درون دیالیزر برعکس جریان آب گذرنده از روی فیلتر نیمه‌تراوا بوده و گرادیان غلظت به بیشیه(ماکسیمم) می‌رسد و کارآیی فیلتر افزایش چشم‌گیر می‌یابد. برای گرفتن آب آزاد و اضافی خون یعنی آبی که بیمار در طول روز نوشیده و بعلت نارسایی در عملکرد کلیه٬ قادر به خروج از طریق ادرار نیست٬ از اصل فشار هیدرواستاتیک استفاده شده و از طریق فیلتر دیالیزر خارج می‌شود.

محلول‌های مورد استفاده در دیالیز ترکیباتی معدنی٬ استریل و یونیزه هستند. برای از دست نرفتن سدیم و کلر خون٬ به محلول دیالیز بیکربنات سدیم با گرادیان بالا افزوده می‌گردد.

عوارض جانبی همودیالیز

همودیالیز غالباً با جذب مایعات و آب بدن در پروسه اولترافیلتراسیون همراه است. با از دست رفتن بیش از حد مایعات و یا سرعت بالای آب‌کشی از خون٬ عوارض جانبی همودیالیز نمود یافته که ازآن‌جمله می‌توان به افت فشارخون٬ خستگی و کوفتگی٬ کرامپ در ماهیچه پا و تهوع و سردرد اشاره نمود. از دیگر عوارض ناخواسته می‌توان به راه یافتن عفونت به سیستم گردش خون از طریق کاتتر مرکزی و پیامد آن اندوکاردیت و استئومیلیت اشاره نمود. کاهش این خطر از طریق کنترل عفونی و مهارت پرستار در هنگام اتصال خط جریان خون و پانسمان پایانی پس از اتمام همودیالیز قابل پیشگیری خواهد بود.

از دیگر خطرات همراه با فرآیند همودیالیز می‌توان به آلرژی به هپارین که پر مصرف‌ترین داروی ضد انعقاد در این نوع درمان است اشاره نمود که توسط پزشک با نوع دیگری از ضدانعقادها جایگزین می‌گردد.

خطر نادر اما جدی دیگر سندروم بار اول نام دارد که به محض تماس خون بیمار با اجزای ماشین دیالیز یا مواد استریل کننده آن در بار اول٬ ممکن است موجب واکنش آنافیلاکتیک شود و پرسنل همودیالیز در اولین نشست بیمار باید به دقت تنفس و واکنش‌های بیمار را مانیتورینگ نمایند. در سال ۲۰۰۸ میلادی یک سری واکنش آنافیلاکتیک ناشی از هپارین همراه با مرگ در سراسر جهان گزارش شد.

عارضه دراز مدت در همودیالیز شامل آملوئیدوز٬ نوروپاتی و شکل‌های گوناگون بیماری‌های قلبی از جمله بزرگی قلب را شامل می‌گردد.

منابع: ویکی پدیا، تبیان

دکتر محسن وریانی، متخصص ارولوژی
آدرس: تهران، میدان توحید، ابتدای ستارخان، نبش کوثر یک