post_image

شرم و حیای اکثر بیماران مرد ایرانی در مراجعه به پزشکان اورولوژی جهت بیماری های تناسلی متاسفانه باعث بروز مشکلات جبران ناپذیری مثل عقیمی می شود و به دنبال آن زندگی اکثر آنها به خاطر مسایل بسیار ساده به راحتی از هم می پاشد. نمونه ای این بیماری ها، واریکوسل است. بیماری واریکوسل یا واریسی شدن عروق بیضه، در ۱۰ درصد مردان بالغ مشاهده می گردد و شایع ترین عامل ناباروری مردان می باشد و تنها درمان قطعی آن جراحی می باشد. نوع شدید یا درجه ۳ آن معافیت دائمی پزشکی از خدمت سربازی خواهد داشت.

واریکوسل

حدود یک ششم مردان واریکوسل دارند. در مردانی که دچار ناباروری هستند، این رقم بالاتر است و به ۴۰ درصد می‌‌رسد. واریکوسل شایع‌ترین علت تولید کم اسپرم و کاهش کیفیت آن است، اگر چه همه واریکوسل‌ها بر تولید اسپرم اثر نمی‌گذارند.

اغلب واریکوسل‌ها در طول زمان ایجاد می‌شوند. خوشبختانه اغلب واریکوسل‌ها به آسانی تشخیص داده می‌شوند و اگر علامت‌دار شده باشند، می‌توان آنها را با جراحی ترمیم کرد.

بیمار ممکن است با شکایت بزرگی، یا عدم تقارن بیضه ها، یا درد بیضه و یا پس از ازدواج، با ناباروری مراجعه کند. ولی شایع ترین فرم آن، بدون علامت و بطور اتفاقی، حین معاینه، متوجه آن می گردند. در معاینه، بزرگی و تورم عروق بیضه، به خصوص در سمت چپ مشهود است و درحالت ایستاده، و یا افزایش فشار شکمی تشدید می یابد و در حالت خوابیده از بین می رود (در صورتی که تورم عروق درحالت خوابیده از بین نرفت، باید به نوع ثانویه آن شک کرد).

اکثر مردانی که مبتلا به واریکوسل هستند فاقد علامت می باشند. موارد بروز علامت معمولا در طی معاینات معمول تشخیص داده می شوند. علائم و نشانه ها ممکن است شامل: درد بیضه، احساس سنگینی در بیضه ها، نازائی، جمع شدگی و کوچک شدن بیضه ها و وریدهای قابل لمس یا قابل مشاهده می باشد. در نتیجه در صورت وجود درد پیوسته و دایمی در ناحیه تناسلی باید به پزشک مراجعه نمود.

واریکوسل یا واریسی شدن عروق بیضه شایع ترین بیماری مردان پس از بلوغ می باشد و ۱۰درصد مردان بالغ به آن مبتلا می باشند. واریکوسل شایع ترین عامل ناباروری مردان می باشد. سن شروع بیماری معمولا در زمان بلوغ و یا بلافاصله پس از بلوغ می باشد، ولی در سن کمتر یا سن بالا نیز ممکن است ایجاد گردد. شایع ترین علامت واریکوسل درد خفیفی است که مخصوصا هنگام فعالیت بروز می کند.

این بیماری بیشتر در بیضه چپ اتفاق می افتد و علت آن هم اختلالی در سیاهرگ های این ناحیه است که نمی توانند خون را به درستی تخلیه کنند. به همین دلیل این رگ ها گشاد و طویل شده و به ویژه در مردانی که از نظر جنسی فعال هستند، موجب ایجاد درد بیضه می شوند.

علامت ظاهری این بیماری بر اساس درجات آن متفاوت است، به گونه ای که ممکن است در درجات خفیف بیماری هیچ بیرون زدگی یا توده ای در این ناحیه موجود نباشد و یا در درجات شدید آن وقتی فرد می ایستد توده ای از رگ ها به صورت پیچ در پیچ و متسع در بالا و پشت بیضه قابل لمس باشد. اکثر مبتلایان به واریکوسل به دلیل از دست دادن توانایی تولید اسپرم های مناسب دچار ناباروری نیز می شوند. این بیماری با عمل جراحی قابل درمان است و حتی ناباروری مردان را نیز تا حدود زیادی می توان از بین برد. البته اگر واریکوسل در یک مرد مسن به طور ناگهانی بروز کند، می تواند نشانه بدی باشد، چرا که تومورهای کلیه می توانند باعث بروز این حالت در افراد مسن شوند.

واریکوسل جانبی سمت چپ در ۸۵% از مردان با این مسئله (برگشت غیر طبیعی خون) و واریکوسل سمت راست در ۱۵% از مردان مشاهده شده و گرفتار شدن هر دو قسمت (چپ و راست) این مسئله در ۲۰% از مردان مشاهده شده است. بعضی از مردان که واریکوسل بزرگ دارند هیچ نشانی از آسیب بیضه ندارند، حال آنکه برخی از مردان با واریکوسل کوچک ممکن است نابارور باشند.

علائم واریکوسل

واریکوسل، اغلب علامتی ایجاد نمی‌کند. به ندرت واریکوسل درد ایجاد می‌کند که ممکن است در طول روز به علت فعالیت‌های جسمی بدتر شود و به طور شاخص با خوابیدن به پشت تخفیف می‌یابد. در طول زمان ممکن است واریکوسل‌ها بزرگ تر و چشمگیرتر شوند.

علل واریکوسل

طناب اسپرماتیک که خون را به بیضه‌ها می‌رساند و از آنها خارج می‌کند،‌ حاوی “واز دفرانس” است که اسپرم تولیدشده از بیضه را تخلیه می‌کند. “شبکه پامپینیفرم” گروهی از وریدها درون اسکروتوم و بالای بیضه‌ها هستند. شبکه پامپینیفرم، خون را از بیضه‌ها تخلیه می‌کند. بزرگ شدن این وریدها اغلب در حین بلوغ رخ می‌دهد.

اگر چه علت دقیق ایجاد واریکوسل معلوم نیست، اما بسیاری از کارشناسان معتقدند که دریچه‌های غیر طبیعی درون وریدها مانع جریان خون طبیعی در آنها می‌شوند و پس زدن خون، به گشاد شدن وریدها می‌انجامد.

واریکوسل معمولا در ناحیه بیضه چپ رخ می‌دهد، که به علت موقعیت ورید بیضه‌ای چپ است. اما واریکوسل در یک بیضه، بر تولید اسپرم در هر دو بیضه تاثیر می‌گذارد. در سنین ۱۵ تا ۲۵ سالگی، بیشترین احتمال بروز واریکوسل وجود دارد.

علت ایجاد واریکوسل

عقاید و نظرهای گوناگونی در مورد چگونگی بوجود آمدن واریکوسل و مبتلا کردن افراد وجود دارد:

۱ـ درجه بیضه دان. بیضه بر آمده طولانی درجه حرارت زیان بخشی که موجب تولید اسپرم می شود.

۲ـ تراکم غیر طبیعی غده فوق کلیوی و اجسام کلیوی ممکن است مانع رشد عادی اسپرم شود.

۳ـ جریان غیر عادی خون سیاهرگ از رشد بیضه دان جلوگیری کرده تولید محصولات زائد سوخت و ساز را افزایش می دهد و کاهش دستیابی به اکسیژن مغزی و ضروری برای رشد اسپرم را موجب می شود.

۴ـ جریان غیر طبیعی خون می تواند مانع تراکم تستوسترون شود، که این تغییر می تواند مانع تولید اسپرم گردد.

زمانیکه دریچه هایی که جریان خون را از وریدهای اطراف بیضه به سیستم گردش خون تنظیم می کنند دچار اختلال شوند واریکوسل ایجاد می شود و در نتیجه خون جمع شده و سبب گشادی وریدها می شود. به نظر می رسد رژیم های غذایی کم فیبر و پر چربی از جمله عوامل بروز واریکوسل باشند. چرا که در این حالت ها فرد دچار یبوست های طولانی مدت شده و برای دفع، نیاز به زور پیدا می کند. همین زور زدن های مکرر بر روی دیواره عروق فشار وارد کرده و سبب تخریب بافت جداره و عروق می شود. فاکتور دیگری که برروی ایجاد واریکوسل اثر می گذارد، کاهش میزان فلانوئیدها در غذاها می باشد. این ترکیبات به فراوانی در میوه ها و سبزی ها یافت می شود و می تواند در عملکرد اتصالی جداره عروق خونی دخالت داشته باشند.

عامل بیماری واریکوسل

بیماری واریکوسل با واریسی شدن و گشاد شدن عروق وریدی (سیاهرگ های) بیضه ظاهر می گردد که در دو گروه اولیه و ثانویه تقسیم بندی می گردد. در نوع اولیه، هیچ عامل ایجاد کننده مشخصی وجود ندارد، گرچه تئوری اشکال در دریچه های لانه کبوتری وریدهای بیضه، طولانی بودن مسیر این وریدها و احتمال اثر فشاری سایر عروق و احشاء شکمی مطرح می باشد ولی هنوز علت مشخصی برای آن ثابت نشده است. این نوع عامل عمده واریکوسل است و ۹۰درصد در سمت چپ می باشد. نوع ثانویه که به دنبال وجود عامل مشخص ایجاد کننده انسداد در عروق داخل شکم ایجاد می گردد درصد کمی از واریکوسل ها را شامل میشود و علت ایجاد کننده آن غالبا توده های شکمی، به خصوص تومورهای بدخیم می باشد که تشخیص آن مهم و حیاتی است.

تشخیص واریکوسل

از آنجایی که واریکوسل معمولا علامتی ندارد،‌ اغلب در حین ارزیابی ناباروری یا معاینه جسمی کشف می‌شود.

با این حال اگر در اسکروتوم‌تان احساس درد یا تورم می‌کنید، باید با پزشک تماس بگیرید. علل گوناگونی ممکن است باعث درد بیضه شوند و برخی از این عارضه‌ها نیاز به درمان فوری دارند. پزشک شما می‌تواند تعیین کند که کدام عارضه باعث درد بیضه شما شده است.

پزشک در معاینه جسمی شما، ممکن است توده غیر دردناک کلاف ‌مانندی را در بالای بیضه شما لمس کند. برخی از افراد، این توده را به صورت احساس “کیسه‌ای از کرم” وصف می‌کنند. اگر این توده به اندازه کافی بزرگ باشد، پزشک هنگامی که ایستاده‌اید، می‌تواند آن را لمس کند.

اگر واریکوسل شما کوچک تر باشد، پزشک ممکن است از شما بخواهد نفس عمیقی بکشید و چند ثانیه آن را نگه دارید و به پایین زور بزنید (مانور والسالوا).

این مانور به پزشک کمک می‌کند، بزرگی غیر طبیعی وریدها را لمس کند. اگر معاینه جسمی نتیجه قطعی به دست ندهد، پزشک ممکن است درخواست سونوگرافی اسکروتوم کند. این آزمون که در آن از امواج صوتی پرفرکانس برای ایجاد تصاویر دقیق از ساختار درون استفاده می‌شود، برای این مورد استفاده قرار می‌گیرد تا اطمینان حاصل شود علائم شما به دلیل دیگری رخ نداده است. یکی از علل چنین عارضه‌ای ممکن ست توموری باشد که بر ورید اسپرماتیک فشار می‌آورد.

پزشک بیمار را در حالت ایستاده قرار داده و طناب اسپرماتیک را لمس می‏کند (طنابی که به نظر می‏رسد بیضه‏ها از آن آویزان شده‏اند). از بیمار می‏خواهد که سرفه کند و در این حالت واریکوسل مانند یک دسته کرم در زیر دست لمس می‏شود. این حالت (ورم کردن) به صورت متناوب ایجاد می‏شود. بهترین راه تأیید تشخیص، استفاده از تست داپلر (Doppler)‌ می‏باشد. در این تکنیک یک میله کوچک به شکل قلم، بر روی طناب اسپرماتیک قرار داده می‏شود که امواج صوتی عروق خونی را گرفته و با تقویت آن، جریان خون را اندازه‏ گیری نموده و میزان آن را به صورت نمودارهای میله‏ای شکلی نشان می‏دهد. بیماران مبتلا به واریکوسل دچار نقص بازگشت جریان خون در طی سرفه‏ کردن می‏باشند که به صورت امواج بلند میله‏ای نشان داده می‏شود. آزمایشات دیگری که به صورت نه چندان شایع جهت تأیید تشخیص واریکوسل به کار می‏روند عبارتند از: سونوگرافی داپلر، ونوگرام (یک نوع تصویربرداری مخصوص با اشعه X) و ترموگرام

درجه بندی واریکوسل

گرید ۳: وریدها در حالت ایستاده قابل مشاهده اند.

گرید ۲: وریدها در حالت ایستاده قابل لمس می باشند.

گرید ۱: وریدها هنگام زور زدن قابل لمس می باشند.

واریکوسل ساب کلینیکال: که با معاینه قابل لمس نیستند، ولی با سونوگرافی تشخیص داده می شود.

عوارض واریکوسل

عوارض واریکوسل شامل ایجاد درد، آتروفی (کوچک شدن سایز و نرم شدن قوام بیضه) و ناباروری می باشد. درد ناشی از واریکوسل دردی با کیفت احساس سنگینی، که با فعالیت و ایستادن تشدید یافته و با استراحت بهبود می یابد. واریکوسل باعث بروز مشکل در هیچ کدام از مراحل جنسی (میل جنسی، نعوظ، انزال زودرس …) نمی شود. قبل از عمل جراحی گزارشی از ایجاد تحلیل بیضه و کوچک شدن بیضه ها نداریم، اما بعد از عمل ممکن است که ایجاد شود. نه قبل از عمل و نه بعد از آن، واریکوسل باعث کوچک شدن آلت تناسلی نمی شود.

تحلیل رفتن (آتروفی) بیضه: توده بیضه از لوله‌های سازنده اسپرم تشکیل شده است. هنگامی که این لوله‌ها در اثر عاملی مانند واریکوسل آسیب می‌بینند، ممکن است بیضه‌ها نرم شوند و تحلیل روند. روشن نیست که چه عاملی باعث تحلیل رفتن بیضه ها می‌شود،‌ اما اختلال در کارکرد دریچه‌های وریدها باعث تجمع خون در بیضه‌ها می‌شود و افزایش فشار وریدها و قرارگیری در معرض سموم درون خون ممکن است باعث آسیب شود.

ناباروری: روشن نیست که واریکوسل چگونه باعث ناباروری می‌شود. برخی از کارشناسان معتقدند که وریدهای بیضه، خون را در شریان بیضه سرد می‌کنند، و به این ترتیب به حفظ درجه حرارت مناسب برای تولید مناسب اسپرم کمک می‌کنند. واریکوسل با مسدود کردن جریان عادی خون، ممکن است باعث شود درجه جرارت بیضه‌ها بیش از حد بالا رود و به این ترتیب بر تولید اسپرم و حرکت آن اثر بگذارد.

درمان دارویی واریکوسل

درمان واریکوسل فقط اقدامات مداخله گرانه (غیردرمان خوراکی یا دریافت دارو ازطریق تزریق)  می باشد. در ساده ترین روش تزریق مواد ایجادکننده انسداد عروق از طریق پوست بداخل وریدهای  بیضه مبتلاست که این روش درصد موفقیت کمتر و عارضه درد مزمن و یا هیدروسل بیشتری می باشد.

 روشهای جراحی واریکوسل

جراحی واریکوسل یا به اصطلاح پزشکی واریکوسلکتومی اقدام به بستن وریدهای بیضه مبتلا می باشد که پس از انسداد این وریدها بتدریج بدلیل عدم حرکت خون، وریدهای مسدود شده کوچک شده و از بین می رود و واریکوسل برطرف می گردد. این اقدام از طریق برش کوچکی بر روی پوست شکم به طول ۴-۲ سانتیمتر قابل انجام است.

 روشهای جدید جراحی واریکوسلکتومی

روشهای جدید واریکوسلکتومی یکی انسداد عروق از طریق کاتتریزاسیون وریدی و انسداد عروق مبتلا است. که هزینه آن بالاست و درصد موفقیت آن بالا نیست ولی بصورت سرپایی و با کمترین درد انجام می گردد.

 روش لاپاروسکوپی ( laparoscopic varicocelectomy ) که امتیاز آن برش کوچکتر و بزرگنمایی حین جراحی، ولی بدلیل عدم دسترسی جراح به وریدهای فرعی، احتمال عود واریکوسل بیشتر است و همچنین سه برش بر روی پوست بجای یک برش انجام می گیرد.

 روش میکروسرجری ( microsurgical varicocelectomy ) که به عقیده بسیاری بهترین روش جراحی واریکوسلکتومی می باشد. امتیازات آن بزرگنمایی حین جراحی و دسترسی به تمامی وریدهای فرعی می باشد ولی مدت زمان جراحی طولانی تر می گردد و ازنظر تکنیکی نیز مشکل می باشد.

منابع: بیوسل، میهن سلامت

دکتر محسن وریانی، متخصص ارولوژی
آدرس: تهران، میدان توحید، ابتدای ستارخان، نبش کوثر یک