۱۴ دقیقه
سنگ کلیه و انواع روش های درمان آن

سنگ کلیه و انواع روش های درمان آن

آنچه می خوانید...

سنگ کلیه چیست؟

سنگ کلیه دومین بیماری شایع مزمن کلیه بعد از فشارخون بالا است و شامل ترکیب کریستال های ارگانیک و غیر ارگانیک می باشد. سنگ کلیه ممکن است در یک یا هر دو کلیه ایجاد شود، مشکل کلیه سنگ‌ساز عموماً در افراد سی تا شصت سال دیده می‌شود. سنگ کلیه یک ناراحتی شایع است و از هر بیست خانم یا آقا به ترتیب دو و سه نفر این عارضه دردناک را در مرحله‌ای از زندگی تجربه می‌کنند. سنگ کلیه در اصطلاح پزشکی نفرولیتیاز نامیده می‌شود و اگر با درد شدید همراه باشد از آن با اصطلاح رنال کولیک یا به بیان عام قولنج کلیه یاد می‌شود. سنگ کلیه گاهی در حالب رو به پایین حرکت می‌کند و اگر بزرگتر از آن باشد که به طور طبیعی دفع شود، در مثانه باقی می‌ماند و موجب انسداد می‌شود. سنگ کلیه شایع‌تر از سنگ مثانه است. اغلب علائم سنگ مثانه مانند علائم سنگ کلیه است.

در شرایط زیر باید اقدام لازم برای درمان و دفع سنگ کلیه انجام شود:

  1. درد مداوم
  2. چنانچه سنگ کلیه را مسدود کند و باعث آسیب دیدگی، عفونت و خونریزی کلیه شود.
  3. اگر سنگ کلیه به خودی خود دفع نشود و احتمال بزرگ شدن آن و بروز عوارض وجود داشته باشد.

علائم سنگ کلیه

علائم سنگ کلیه

اگر سنگ کلیه کوچک باشد، ممکن است بیمار اصلاً متوجه وجود آن نشود و سنگ هنگام ادرار کردن بدون درد دفع شود. اما مسدود شدن بخشی از دستگاه ادراری برای مثال حالب (اورتر) یا میزراه (اورترا) به دلیل وجود سنگ نیز شایع است. انسداد کلیه درد شدید شکم یا کشاله ران را به همراه دارد و گاهی باعث عفونت مجاری ادراری (UTI) می‌شود. که در این شرایط سنگ کلیه با علایم زیر همراه است:

  • کمر درد مداوم: مردان گاهی درد را در بیضه‌ها و اسکروتوم (کیسه بیضه) حس می‌کنند. اولین علامت سنگ کلیه دردهای متناوب می باشد. درد متناوب یعنی درد شدید کم و زیاد شونده. این درد ها معمولا وضعیتی یا پوزیشنال نیستند، یعنی با تغییر وضعیت بیمار تغییری در درد به وجود نمی آید.
  • دوره‌های درد شدید در کمر پشت یا کنار شکم یا گاهی در کشاله ران که از چند دقیقه تا چند ساعت طول می‌کشد.
  • بیمار بی‌قرار است و نمی‌تواند بی‌حرکت دراز بکشد.
  • حالت تهوع: از علامت دیگر این سنگ های کلیوی حالت تهوع می باشد به دلیل عصب رسانی مشترکی که در سیستم گوارشی و ادراری می باشد، معمولا این دردهای سنگ کلیوی همراه تهوع می باشد. این دردها می تواند به کشاله ران یا به ناحیه ژنیتالیال یا دستگاه تناسلی فرد انتشار پیدا کند. همچنین این دردها می توانند همراه با علائم تکرر ادرار و یا سوزش ادرار باشند.
  • تکرر ادرار
  • درد هنگام ادرار کردن
  • ادرار خونی: از آنجایی که سنگ کلیه یا حالب را خراش می‌دهد، خون در ادرار دیده می‌شود.

به طور کلی سنگ ها تا زمانی که انسداد در مسیر خروجی ادرار ایجاد نکنند بدون درد هستند. با همین فرضیه بسیاری از سنگ هایی که در کلیه هستند بدون درد می باشند و زمانی که این سنگ ها وارد لوله حالب می شوند به دلیل انسداد ایجاد درد می کنند.

نکته بعدی که در تشخیص سنگ های کلیوی مهم است تشخیص های افتراقی سنگ می باشد با بقیه بیماری ها.

سنگ کلیه مسدود کننده حالب عفونت کلیه را در پی دارد. علائم عفونت کلیه مشابه علائم سنگ کلیه است، اما موارد زیر را نیز شامل می‌شود:

  • تب 38 درجه یا بالاتر
  • تب و لرز
  • احساس خستگی مزمن
  • اسهال
  • ادرار کف آلود و بدبو

چند بیماری وجود دارد که ممکن است علائمی شبیه سنگ های کلیوی ایجاد کند:

  • کولیک روده ای
  • آپاندیسیت
  • کولیک صفراوی که همان سنگ های صفراوی می باشد.
  • پارگی کیست های تخمدانی یا پارگی فولیکول های تخمدانی

علت تشکیل سنگ کلیه

پسماندهای خونی گاهی کریستال‌هایی را تشکیل می‌دهد که داخل کلیه‌ها انباشته می‌شود. این کریستال‌ها به مرور جمع می‌شود و توده‌ی سنگ مانندی را شکل می‌دهد.
اگر داروهای خاصی مصرف می‌کنید یا به عارضه‌هایی مبتلا هستید که میزان مواد معینی را در ادرار بالا می‌برد و آب کافی نیز نمی‌نوشید، احتمال ایجاد سنگ کلیه افزایش خواهد یافت.
بدن سعی می‌کند سنگ کلیه تشکیل شده را از راه ادرار دفع کند؛ بنابراین سنگ غالباً در دستگاه ادراری شامل کلیه‌ها، لوله‌های کلیوی و مثانه حرکت می‌کند.
کلیه برخی بیماران سنگ ساز است و مدام سنگ تولید می‌کند، افراد زیر در این گروه قرار می‌گیرند:

  • افرادی که رژیم غذایی با فیبر کم و پروتئین بالا مصرف می‌کنند.
  • افراد غیرفعال یا بستری
  • سابقه داشتن سنگ کلیه در خانواده
  • سابقه ابتلا به عفونت‌های ادراری یا کلیوی
  • سابقه داشتن سنگ کلیه به ویژه در سنین کمتر از 25 سال
  • افرادی که فقط یک کلیه آنها عملکرد کامل دارد
  • بیمارانی که بای پس روده (جراحی دستکاه گوارش) انجام داده‌اند یا به عارضه‌های آسیب زننده به روده کوچک مانند بیماری کرون (ناراحتی‌های التهابی روده) مبتلا هستند.

شواهدی در دست است که بعضی داروها احتمال عود کردن سنگ کلیه را افزایش می‌دهد، این داروها عبارت‌اند از:

  • آسپرین
  • آنتی اسیدها
  • داروهای مدر (ادرارآور)
  • بعضی آنتی بیوتیک‌ها، داروهای آنتی رتروویرال (ضد ویروس HIV) و داروهای ضدصرع

عوامل خطر برای تشکیل سنگ کلیه

خانوادگی : در افرادی که سابقه خانوادگی تشکیل سنگ دارند ریسک دو برابری جهت تشکیل سنگ دارند. ضمنا میزان ایجاد سنگ در آقایان بیشتر از خانم ها است

موقعیت جغرافیایی : تشکیل سنگ در مناطق گرم و خشک به دلیل کاهش حجم ادرار و همچینین به دلیل اینکه این افراد بیشتر در معرض نور خورشید هستند و در معرض نور خورشید بودن افزایش ویتامین D3 را می دهد که افزایش این ویتامین موجب افزایش کلسیم و اگزالات می شود که در نهایت شیوع بیشتر سنگ را در این موقعیت جغرافیایی ایجاد می کند.

شغل : افرادی که بیشتر در معرض گرما و دی هیدراسیون یا از دست دادن مایع از بدن هستند و همچنین افرادی که بی تحرک هستند در معرض بیشتری برای تشکیل سنگ هستند.

بیماری های زمینه ای : افرادی که بیماری هایپر پارا تایر دارند که این افراد دچار هایپرکلسیمی یا زیادی کلسیم در خون می شوند و بیشتر در معرض ابتلا به سنگ هستند. همچنین افرادی که بیماری زمینه ای روده ای به نام کرون دارند و یا افرادی که بیماری زمینه ای کلیه به نان آر کی ای دارند یا افرادی که چاق هستند یا افرادی که بیماری نقرس دارندو یا در افرادی که دیابت دارند بیشتر در معرض ابتلا به سنگ هستند.

جوامع : شیوع سنگ در جوامع فقیر و در جوامع غنی زیاد است. در جوامع ثروتمند به دلیل افزایش مصرف پروتئین و کربوهیدرات تسویه شده شیوع بیشتری برای تشکیل سنگ دارند. همچنین جوامع فقیر به دلیل افزایش مصرف سبزیجات و آب برنج که اگزالات بیشتری دارد این افراد نیز در معرض تشکیل سنگ می باشند.

عفونت های ادرار: افرادی که بیشتر دچار عفونت های سیستم ادراری می شوند در این افراد به دلیل وجود میکروبی به نام پروتئوس که شایع ترین جرم در این افراد می باشد، تشکیل سنگ های منیزیم آمونیوم، فسفات و سنگ های کلسیم فسفات به دلیل PH قلیایی ادرار ای افراد نیز در معرض سنگ سازی هستند.

رژیم غذایی: کمبود مزمن مایعات در بدن مهم ترین فاکتور تشکیل سنگ می باشد. افرادی که حجم ادرار 24 ساعته آنها کمتر از یک لیتر باشد در معرض تشکیل سنگ می باشند.

نکات مهم در مورد ارتباط رژیم غذایی و تشکیل سنگ

  • میزان مصرف مایعات برای جلوگیری از تشکیل سنگ مهم است و میزان سختی آب در تشکیل و یا عدم تشکیل سنگ موثر نیست. همچنین مصرف کلسیم غذایی یعنی غذاهایی که کلسیم دار هستند به تنهایی افزایش سنگ های کلسیمی نمی دهند اما افرادی که کلسیم های خوراکی را به صورت قرص های مکمل استفاده می کنند این افراد به دلیل اینکه جذب کلسیم از روده دارند در معرض تشکیل سنگ های کلسیمی هستند. همچنین در افرادی که رژیم پرپروتئین حیوانی دارند به دلیل افزایش کلسیم و اگزالات و اسید اوریک و PH اسیدی در معرض بیشتری برای تشکیل سنگ هستند.
  • در رژیم غذایی نکته مهم دیگر افزایش مصرف سدیم به شکل نمک می باشد. افرادی که نمک بیشتری در رژیم غذایی خود دارند افزایش ریسک تشکیل سنگ کلسیم می دهند و همچنین افزایش دفع ادراری سدیم و کلسیم و همچنین کاهش دفع سیترات و همراه با PH اسیدی منجر به تشکیل سنگ می شود .
  • نکته بعدی مصرف فیبر می باشد. در رژیم غذایی افرادی که افزایش مصرف فیبر دارند به دلیل اینکه کلسیم و اگزالات در روده به دام می اندازد این مواد کمتر جذب می شود بنابراین کمتر در ریسک سنگ سازی می باشند.
  • همچنین افرادی که اگزالاتی بیشتری دارند یا اگزالات مصرفی در رژیم غذایی و یا تشکیل اگزالات بیشتر در بدن شامل مصرف بیشتر آمینواسیدها و کربوهیدرات ها دارند در معرض تشکیل سنگ های کلیوی هستند.

باورهای غلط درباره سنگ و تشکیل سنگ 

جنس آب: دیده شده میزان سختی آب اینکه آبی سنگین سبک یا متوسط باشد هیچ تاثیری در سنگ سازی ندارد.

مصرف لبنیات: مانند شیر و ماست تشکیل سازی را زیاد نمی کند.

مصرف الکل و مشروبات الکلی: در پیشگیری و درمان سنگ های سیستم ادراری تاثیری ندارد.

انواع سنگ کلیه

شایع ترین سنگ در تمام جهان ترکیبات شامل کلسیم اگزالات می باشد. برای ایجاد سنگ تئوری های مختلفی مطرح می باشد که دو نمونه از آن که بیشتر مورد مقبولیت جهان است به شرح ذیل می باشد:

  • تشکیل هسته کریستال در داخل توبول های کلیه و متعاقب آن سنگ میکرونی سپس تجمع این سنگ های میکرونی در مناطق تنگ و در نهایت تشکیل سنگ های ماکرو یا بزرگ
  • تشکیل ذرات کلسیفیته فوق اشباع در توبول های کلیه

سنگ‌های کلسیمی

سنگ‌های کلسیمی

شایع‌ترین نوع سنگ کلیه سنگ‌های کلسیمی است و در صورت وجود مقدار بیش از اندازه کلیسم در ادرار شکل می‌گیرد. علل شکل‌گیری این نوع سنگ کلیه به شرح زیر است:

  • عارضه‌ی ارثی موسوم به هایپرکلسیوری که وجود مقادیر بالای کلسیم در ادرار را در پی دارد.
  • بیش فعال بودن غده پاراتیروئید
  • بیماری‌های کلیوی
  • عارضه‌ای نادر به نام سارکوئیدوز
  • بعضی سرطان‌ها

سنگ‌های استروویتی

سنگ‌های استروویتی

سنگ‌های استروویتی غالباً پی‌آمد عفونت است و عموماً پس از عفونت مزمن یا دراز مدت مجاری ادراری ایجاد می‌شود. سنگ‌های استروویتی در میان بانوان شایع‌تر است.

سنگ اسید اوریک

سنگ اسید اوریک

سنگ‌های اسید اوریک زمانی ایجاد می‌شود که مقدار زیاید اسید در ادرار وجود داشته باشد. علل ایجاد این سنگ‌ها عبارت است از:

  • داشتن رژیم غذایی با پروتئین بالا و شامل گوشت فراوان
  • ابتلا به عارضه‌هایی مانند نقرس که از تجزیه بعضی مواد شیمیایی توسط بدن جلوگیری می‌کند.
  • ابتلا به عارضه‌های ارثی که میزان اسید بدن را افزایش می‌دهد
  • شیمی درمانی

سنگ‌های سیستئینی

سنگ‌های سیستئینی

سنگ‌های سیستئینی نادرترین نوع سنگ‌های کلیه هستند و منشأ آنها عارضه‌ای ارثی به نام سیستینوری است که بر میزان اسید دفع شده از راه ادرار اثر می‌گذارد.

تشخیص سنگ های کلیوی

پزشک معمولاً سنگ کلیه را با توجه به علائم و سابقه پزشکی تشخیص می‌دهد. معمولا بیمارانی که با تیپ درد کلیوی به پزشک مراجعه می کنند در قدم اول پس از اخذ شرح حال از این بیماران و معاینه این بیماران در صورت لزوم آزمایش‌های زیر انجام می‌دهد

  • آزمایش ادرار انجام می شود زیرا برای اثبات وجود خون در ادرار و بررسی وجود عفونت یاذرات سنگ در ادرار
  • بررسی سنگ‌های دفع شده با ادرار
  • آزمایش خون برای بررسی عملکرد کلیه و میزان مواد موثر در تشکیل سنگ کلیه مانند کلسیم

روش‌های تصویربرداری زیر نیز برای تایید تشخیص یا تعیین محل دقیق سنگ کلیه انجام می‌شود مانند:

  • انجام عکس برداری یهترین کار در قدم اول انجام یک سونوگرافی برای این فرد می باشد اما دقیق ترین راه تشخیص سنگ های سیستم ادراری در انجام سی تی اسکن بدون تزریق کنتراست می باشد که هم در تشخیص نوع سنگ و هم در تشخیص اندازه محل سایز یا اندازه سنگ بسیار قابل اهمیت می باشد.
  • مقطع نگاری رایانه‌ای (سی تی اسکن)
  • رادیولوژی
  • یوروگرام درون وریدی (IVU) یا پیلوگرام درون وریدی (IVP)

درمان‌های سنگ کلیه کوچک

دارو

چنانچه بیمار درد شدید داشته باشد، پزشک داروی مسکن تزریق می‌کند. اگر درد تسکین نیابد، تزریق پس از نیم ساعت تکرار می‌شود.
داروی ضداستفراغ نیز برای درمان علائم تهوع و استفراغ تزریق می‌شود.

خود مراقبتی

پزشک به بیمار توصیه می‌کند که تا زمان دفع سنگ کلیه صبر کند و سعی کند سنگ‌های دفع شده را جمع آوری کند. برای این کار می‌توان ادرار را از گاز پانسمان یا جوراب رد کرد تا سنگ‌ها وارد فاضلاب نشود.
بیمار سنگ را برای تجزیه و آنالیز در اختیار پزشک می‌گذارد تا تصمیم لازم در مورد درمان‌های آتی اتخاذ شود.

درمان سنگ کلیه‌های بزرگ

اگر سنگ کلیه آن قدر بزرگ باشد که به طور طبیعی دفع نشود، باید برای درمان درد کلیه و خارج کردن آن از بدن درمان لازم انجام شود.

درمان سنگ کلیه‌های بزرگسنگ شکنی برون اندامی با شاک ویو

معمولا در خود کلیه سنگ های زیر 2 سانتی متر را با روش شاک ویوو تراپی یا ESWL یا ستگ شکن برون اندامی که به وسیله امواج سنگ ها شکسته می شود معمولا در این روش نیازی به بیهوشی نمی باشد و بیمار بدون بیهوشی و با برخی  از داروهای کاهش درد به مدت نیم ساعت زیر دستگاهی که تولید امواج سنگ شکنی می کنند قرار می گیرد و این سنگ های معمولا تا دو سانت از این طریق شکسته و دفع می شود.

در سنگ شکنی برون اندامی با شاک ویو محل دقیق سنگ کلیه با امواج صوتی با فرکانس بالا یا اولتراسوند تعیین می‌شود. سپس امواج شوکی فراصوت از دستگاه به سنگ فرستاده می‌شود تا سنگ خرد شود و بیمار بتواند سنگ‌های خرد شده را از راه ادرار دفع کند.

یورتروسکوپی (اندوسکوپی یا جراحی با لیزر)

یورتروسکوپی (اندوسکوپی یا جراحی با لیزر)سنگ کلیهاگر سنگ کلیه در حالب گیر کرده باشد، باید یورتروسکوپی یا جراحی درون کلیوی برگشت دهنده (RIRS) انجام شود. سنگ هایی که بالاتر از 2 سانتی متر باشند و یا سنگ هایی که زیر 2 سانت هستند، از جنس سختی می باشند و یا سنگ در قسمت پایین کلیه قرار دارد و یا سنگ هایی که زیر 2 سانت هستند و قبلا به سنگ شکن برون اندامی جواب نداده اند این افراد باید آندوسکوپی به نام PCML درمان شوند.

در این روش بیمار در اتاق عمل به شکل جراحی انجام می شود جراح با یک برش حدود 1 سانتی متری از پهلوی بیمار دسترسی به کلیه فرد پیدا می کند سنگ ها را در محل خرد می کند و با ابزارهایی به نام گرسپر سنگ ها را از کلیه خارج می کند. این روش بسیار ایمن و کم دردسری برای بیمار می باشد و معمولا روز بعد بیمار از بیمارستان ترخیص می شود بدون اینکه برش جراحی داشته باشد. در موارد بسیار نادر اگر سنگ تمام کلیه را گرفته باشد می شود از روش باز برای این بیماران استفاده کرد.

نفرولیتومی از روی پوست

نفرولیتومی از روی پوست

نفرولیتومی از روی پوست عمل جایگزینی است که برای درمان سنگ‌های بزرگتر یا در صورت مناسب نبودن شاک ویو به دلایلی چون چاق بودن بیمار انجام می‌شود. متخصص تلسکوپ باریکی به نام نفروسکوپ را از راه برش کوچک ایجاد شده در پشت بدن وارد کلیه می‌کند. متخصص سنگ را بیرون می‌آورد یا آن را با لیزر یا انرژی پنوماتیک می‌شکند تا بیمار سنگ‌ریزه‌ها را راحت‌تر دفع کند.

جراحی باز

جراحی باز

امروزه جراحی سنگ کلیه به روش باز به ندرت برای درمان سنگ کلیه انجام می‌شود و معمولاً فقط زمانی کاربرد دارد که سنگ بسیار بزرگ یا آناتومی غیرطبیعی باشد. جراح برشی را در پشت بدن ایجاد می‌کند تا به حالب یا کلیه دسترسی پیدا کند و بتواند سنگ کلیه را خارج کند.

چند نکته برای پیشگیری از تشکیل سنگ

این افراد باید بدانند ممکن است مجددا در معرض خطر سنگ سازی می باشند :

  • یکی از نکات مهم تغییر سبک زندگی در این افراد می باشد. این افراد باید بدانند مراقب رژیم غذایی خود باشند. مصرف نمک خود را محدود کنند. این محدودیت به معنای مصرف غذاهای بی نمک نیست بلکه منظور عدم استفاده تنک بر سر سفره می باشد.
  • این افراد باید میزان مصرف مایعات خود را طی 24 ساعت به گونه ای باشد که رنگ ادراشان روشن تر شود و همچنین توصیه شدید بر این است که این بیماران تحرک کافی داشته باشند.
  • البته آزمایش های 24 ساعته ای ادرار را در 24 سنجیده می شود معمولا پزشکان برای این افراد انجام می دهند تا اگر عدم تعادل یا اختلالی در عناصر مهم بدن باشد باید در پی اصلاح آنها نیز بود تا از تشکیل سنگ جلوگیری شود.

دکتر محسن وریانی

دکتر محسن وریانی متولد سال ۱۳۵۴ از منطقه چهاردانگه شهرستان ساری در استان مازندران است. تحصیلات ابتدایی و دبیرستان را در محل تولد سپری کردند. در سال 1373 با قبولی در رشته پزشکی وارد دانشگاه شهید بهشتی شدند. پس از اخذ مدرک دکترای عمومی و شرکت در امتحان تخصص در سال 1384 موفق به قبولی در رشته تخصصی جراحی کلیه و مجاری ادراری دانشگاه علوم پزشکی تهران گردید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *