غدد فوق کلیوی، دو غدهی هستند که در بالای کلیههای شما قرار دارند که از دو قسمت مجزا تشکیل شدهاند:
- قشر (coryex) آدرنال – قسمت بیرونی غده – هورمونهایی تولید میکند که برای زندگی بسیار حیاتی هستند ، مانند هورمون کورتیزول (که به تنظیم متابولیسم کمک کرده و به بدن شما کمک میکند تا به استرس پاسخ دهد) و آلدوسترون (که به کنترل فشار خون کمک میکند).
- مدولا یا مرکز (medulla) آدرنال – قسمت داخلی غده – هورمونهای غیر حیاتی (یعنی شما برای زندگی به آنها احتیاج ندارید) تولید میکند ، مانند آدرنالین (که به بدن شما کمک میکند تا در برابر استرس واکنش نشان دهد).
هنگامی که به غدد آدرنال (همچنین بهعنوان غدد فوق کلیوی نیز شناخته میشوند) فکر میکنیم، واژه استرس ممکن است در ذهنمان تداعی شود. البته شما درست فکر کردهاید- غدد آدرنال شاید بیشتر به خاطر ترشح هورمون آدرنالین شناخته شدهاند. هورمونی که در شرایط استرسزا، بهسرعت بدن شما را برای مقابله آماده میکند. اما غدد آدرنال در زمانهایی که استرس ندارید نیز به چرخه سلامتی شما کمک میکنند. درواقع آنها هورمونهایی ترشح میکنند که برای زنده ماندن شما ضروری هستند.
اما غدد فوق کلیوی حتی در مواقعی که بدن شما تحت استرس شدید قرار نگیرد ، به سلامتی شما کمک میکند. در حقیقت ، آنها هورمونهایی را برای زندگی شما آزاد میکنند.
آناتومی غدد آدرنال
غدد آدرنال دو اندام مثلثی شکل هستند که حدوداً به ارتفاع 3.5 سانتیمتر و به طول 7 سانتیمتر میباشند. آنها در بالای هر کلیه قرار دارند. آنها نام خود را دقیقاً از موقعیت مکانیشان گرفتهاند (غدد فوق کلیوی).
هر غده فوق کلیوی از دو ساختار مجزا تشکیل شده است – قسمت بیرونی غدد فوق کلیوی قشر آدرنال (cortex) نام دارد و ناحیه داخلی آنها تحت عنوان مدولا یا مرکز آدرنال (medulla) شناخته میشود
هورمونهای غدد آدرنال
قشر آدرنال و بخش مرکزی آدرنال، عملکردهای بسیار متفاوتی دارند. یكی از اصلیترین تفاوتهای آنها این است كه هورمونهای آزاد شده توسط قشر آدرنال برای زندگی ضروری است و آنهایی که توسط بخش مرکزی آدرنال ترشح میشوند غیرضروری برای زندگی هستند.
هورمونهای قشر آدرنال
قشر آدرنال دو گروه اصلی هورمونهای کورتیکواستروئیدی تولید میکند: گلوکوکورتیکوئیدها و مینرالوکورتیکوئیدها. ترشح گلوکوکورتیکوئیدها توسط غده هیپوتالاموس و هیپوفیز تحریک میشود و ترشح مینرالوکورتیکوئیدها توسط سیگنالهای ایجاد شده توسط کلیهها.
هنگامی که هیپوتالاموس هورمون آزاد کننده کورتیکوتروپین (CRH) تولید میکند ، غده هیپوفیز را تحریک میکند تا هورمون آدرنال کورتیکوئیدها (ACTH) را آزاد کند. این هورمونها به نوبه خود ، غدد فوق کلیوی را وادار به تولید هورمونهای کورتیکواستروئیدی میکنند.
گلوکوکورتیکوئیدهای آزاد شده توسط قشر آدرنال شامل موارد زیر است:
- هیدروکورتیزون: معمولاً به عنوان کورتیزول شناخته میشود ، این هورمون نحوهی تبدیل چربیها ، پروتئینها و کربوهیدراتها به انرژی را در بدن تنظیم میکند. همچنین به تنظیم فشار خون و عملکرد قلبی عروقی کمک میکند.
- کورتیکوسترون: این هورمون برای تنظیم پاسخ ایمنی و خنثی کردن واکنشهای التهابی، با هیدروکورتیزون همکاری میکند.
مینرالوکورتیکوئید اصلی، هورمون آلدوسترون است که ضمن کنترل فشار خون ، به حفظ تعادل مناسب نمک و آب کمک میکند.
گروه سومی از این هورمونها نیز وجود دارد که توسط قشر آدرنال ترشح میشود و به استروئیدهای جنسی یا هورمونهای جنسی معروف هستند. قشر آدرنال مقادیر کمی هورمونهای جنسی زنانه و مردانه آزاد میکند. با این حال ، تأثیر آنها معمولاً تحتالشعاع مقادیر بیشتر هورمونهایی (مانند استروژن و تستوسترون) است که توسط تخمدانها یا بیضهها آزاد میشوند.
هورمونهای آدرنال بخش مرکزی
برخلاف قشر آدرنال ، بخش مرکزی یا مدولای آدرنال هیچ عملکرد حیاتی را انجام نمیدهد. یعنی عملکرد آن برای زندگی ضروری نیست. اما نمیتوان گفت که بخش مرکزی آدرنال بیفایده است. هورمونهای مرکز آدرنال پس از تحریک سیستم عصبی سمپاتیک ترشح میشوند ، که هنگام استرس به وجود میآید. بهاینترتیب ، مرکز یا مغز آدرنال به شما کمک میکند تا با استرس جسمی و روحی مقابله کنید.
شاید با پاسخهای جنگ و گریز آشنا باشید. فرایندی که هنگام استرس و یا تهدید وضعیت شما توسط سیستم عصبی سمپاتیک آغاز میشود. هورمونهای بخش مرکزی آدرنال به کنترل این فرایند کمک مینمایند. هورمونهای مترشحه توسط بخش مرکزی غده آدرنال عبارتاند از:
- اپی نفرین: اکثر افراد اپی نفرین را با نام دیگر آن یعنی آدرنالین میشناسند. این هورمون با افزایش ضربان قلب و افزایش خونرسانی به عضلات و مغز، به سرعت به استرس پاسخ میدهد. همچنین سطح قند خون را از طریق افزایش تبدیل گلیکوژن به گلوکز افزایش میدهد. (گلیکوژن فرم ذخیرهای گلوکز در کبد است.)
- نوراپی نفرین: نام دیگران نور آدرنالین است، این هورمون با اپی نفرین در پاسخ به استرس همکاری میکند. اگرچه این هورمون باعث انقباض عروق (تنگی رگهای خونی) میشود و درنتیجه فشارخون را افزایش میدهد.
اختلالات و بیماریهای غدد فوق کلیوی
دلایل مختلفی وجود دارد که ممکن است غدد فوق کلیوی آن طور که باید عمل نکند. مشکل ممکن است در خود غده فوق کلیوی باشد یا علت اصلی آن ممکن است به دلیل وجود نقصی در غدهی دیگر باشد. اختلالات غده فوق کلیوی ممکن است هنگامی بروز کنند که:
- غده هیپوفیز قادر به کنترل صحیح تولید هورمون نباشد
- تومورهای خوش خیم یا غیر سرطانی در غدد فوق کلیوی رشد کردهاند
- تومورهای بدخیم یا سرطانی در غدد آدرنال رشد کردهاند
- عفونتی در غدد آدرنال شما ایجادشده است
- جهشهای ژنتیکی خاصی را به ارث بردهاید
در زیر به شایعترین اختلالات و بیماریهای غدد فوق کلیوی اشاره میکنیم:
- بیماری آدیسون: این اختلال نادر ممکن است هر کسی را در هر سنی مبتلا کند. این بیماری هنگامی بروز میکند که قشر آدرنال نتواند به اندازه کافی کورتیزول و آلدوسترون تولید کند.
- سرطان آدرنال: سرطان آدرنال یا سرطان غدد فوق کلیوی یک سرطان تهاجمی است ، و البته بسیار نادر. تومورهای بدخیم غدد فوق کلیوی به ندرت در این غدد محدود میشوند – به دلیل هورمونهای اضافی که تولید میکنند، تمایل دارند به سایر اعضای بدن گسترش یافته و باعث ایجاد تغییرات نامطلوبی در بدن شوند.
- سندرم کوشینگ: سندرم کوشینگ یک بیماری غیر معمول است که در اصل برعکس بیماری آدیسون میباشد. این بیماری در اثر تولید بیش از حد هورمون کورتیزول بروز میکند. علل مختلفی برای بروز این بیماری وجود دارد – به طور مثال، یک تومور در غده فوق کلیوی یا غده هیپوفیز میتواند علت این بیماری باشد.
- هایپرپلازی مادرزادی آدرنال: این یک اختلال ژنتیکی است که با سطح پایین کورتیزول مرتبط است. افراد مبتلا به هایپرپلازی مادرزادی آدرنال به طور معمول دچار مشکلات هورمون دیگری مانند سطح پایین آلدوسترون (که تعادل آب و نمک را حفظ میکند) باشند.
غدد فوق کلیوی در سیستم غدد درون ریز نقش چند منظوره دارد. دو بخش بسیار متفاوت از این غدد ، یعنی بخش مرکزی و قشر ، بسیاری از فرایندهای داخلی شما را تنظیم و حفظ میکنند – از متابولیسم بدن گرفته تا واکنش جنگ یا گریز.
علائم اختلالات غده فوق کلیوی چیست؟
علائم اختلالات غدد فوق کلیوی میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- سرگیجه
- خستگی بیش از حد
- تعریق
- حالت تهوع
- استفراغ
- افزایش میل به نمک
- قند خون پایین
- فشار خون پایین ، همچنین بهعنوان hypotension (فشار خون خیلی ضعیف) شناخته میشود
- قاعدگیهای نامنظم
- لکههای تیره روی پوست
- درد عضله و مفصل
- اضافه یا کاهش وزن
علائم اختلالات و بیماریهای غدد فوق کلیوی در ابتدا خفیف به نظر میرسند. بهمرورزمان، این علائم معمولاً بدتر شده و دفعات آنها بیشتر میشود. اگر مکرراً دچار هر یک از این علائم و مشکلات شدهاید، حتماً به پزشک مراجعه کنید.
تشخیص
پزشک برای تشخیص اختلالات غده فوق کلیوی احتمالاً از آزمایشهای خون و تصویربرداریهایی استفاده خواهد کرد. روند تشخیص ممکن است با انجام آزمایش خون شروع شود. پزشکان میتوانند از این آزمایشها برای اندازهگیری سطوح این موارد در شما استفاده کنند:
- هورمونهای آدرنال
- هورمونهای هیپوفیز
- گلوکز
- پتاسیم
- سدیم
اگر به اختلال غده آدرنال در شما مشکوک باشد ، ممکن است آزمایشهای تصویربرداری بعدی را توصیه کند. پزشک میتواند از سونوگرافی ، MRI و عکسبرداری رادیولوژی برای گرفتن تصاویری از غدد فوق کلیوی و هیپوفیزتان استفاده کند. این تستها میتوانند به پزشک در تشخیص تومورهای احتمالی ، زوال و از بین رفتن بافتهای غدد درون ریز و سایر علائم بیماری کمک کنند.
راههای درمان مشکلات غدد فوق کلیه
اگر به اختلال غده فوق کلیوی مبتلا شده باشید ، پزشک، درمانی را برای کمک به عملکرد مجدد غدد فوق کلیویتان تجویز میکند. اگر عملکرد غدد فوق کلیوی ضعیفی دارید، مانند عملکرد ضعیف ناشی از بیماری آدیسون ، پزشک احتمالاً درمان جایگزینی هورمون (هورمون درمانی) را تجویز میکند. اگر غدههای شما بیشازحد هورمون تولید میکنند ، ممکن است داروها و همچنین پرتودرمانی را توصیه کند.
جراحی یکی دیگر از گزینههای درمانی برای برخی از اختلالات فوق کلیوی است. پزشک ممکن است در صورت موارد زیر، عمل جراحی را توصیه کند:
- تومورهای بدخیم دارید که میتوانند برداشته شوند
- تومورهایی در غدد فوق کلیوی یا غدهی هیپوفیز دارید
- سرکوب کنندههای هورمون با شکست مواجه شدهاند
در طول درمان ، پزشک برای بررسی میزان هورمون شما باید به طور دورهای خون شما را آزمایش کند. از آنجا که غدد فوق کلیوی شما در سیستم غدد درون ریز، به اندامهای دیگر بدن مرتبط هستند ، پزشک ممکن است علائم بیماری را در لوزالمعده ، اندامهای جنسی ، غده تیروئید و غده هیپوفیز نیز بررسی کند.
چشم انداز اختلالات غده فوق کلیوی چیست؟
غدد فوق کلیوی و هورمونهای تولید شدهی آنها در همه اوقات برای سلامتیتان ضروری هستند. اگر به اختلال غده آدرنال مبتلا شدهاید ، پیروی از برنامه درمانی که پزشک تجویز کرده است ، مهم است. بسته به تشخیص شما ، چشمانداز شما برای بیماری متفاوت خواهد بود. برای اطلاعات بیشتر در مورد تشخیص و برنامه درمانی مخصوص شما و چشمانداز طولانیمدت از پزشک خود سؤال کنید.
